Mahsulot tavsifi

7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishda muammoli ta’limdan foydalanish MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………...……………3 I BOB. 7-sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda muammoli ta’limning ahamiyati 1.1. 7-sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish zaruriyati……………………………………………………………………………8 1.2. Og‘zaki va yozma nutqni o‘stirishda muammoli ta’limning o‘rni haqida……………………………………………………………………………....13 II BOB. 7-sinf o‘quvchilarining nutqini o‘stirishda muammoli ta’lim metodlarining amaliy qo‘llanilishi 2.1 Muammoli ta’lim metodlarining amaliyotdagi qo‘llanilishi…………………………………………………………………………21 2.2 7-sinflarda og‘zaki va yozma mashg‘ulotlar uchun muammoli topshiriqlar namunasi………………………………………………………………………..…..22 2.3. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish yo‘llari………………………………………….......................................................24 III XULOSA ………………………….……………………………………….…...28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………..30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Ta’limning mazmunini boyitish: 7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish o‘quvchilarning bilim olish jarayonini samarali tashkil etishga imkon beradi. Bugungi kunda yosh avlodning tanqidiy fikrlashi, o‘z fikrini ravon va aniq ifoda qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish ta’lim jarayonining asosiy vazifalaridan biridir. 2. Muammoli ta’limning amaliy ahamiyati: Muammoli ta’lim metodi, o‘quvchilarni faollashtirish orqali, ularning nutqini rivojlantirishda innovatsion yondashuv hisoblanadi. Ushbu metod orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlashni o‘rganadilar, bu esa og‘zaki va yozma nutqning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 3. Zamonaviy ta’lim talablari: Bugungi kun ta’limi o‘quvchilarni shunchaki bilim olishga emas, balki o‘z fikrini shakllantirishga, o‘rganilgan ma’lumotni amalda qo‘llashga va uni boshqalar bilan muloqot qilishda samarali ifoda etishga o‘rgatishni talab qilmoqda. Shu bois, og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish zamonaviy ta’lim talablariga javob beradi. Ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish: O‘quvchilarning yaxshi rivojlangan og‘zaki va yozma nutqi ularning jamiyat bilan samarali muloqot qilish, fikr almashish va ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa ularning kelgusidagi shaxsiy va professional muvaffaqiyatlariga zamin yaratadi. Agar bu ma’lumotni batafsilroq ishlab chiqish kerak bo‘lsa yoki qo‘shimcha misollar kiritish zarur bo‘lsa, aytishingiz mumkin. Mavzuning dolzarbligi — kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatadigan muhim bo‘limdir. Bu qismda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda muammoli ta’lim metodlarining qanday dolzarb ekanligini tushuntirishingiz kerak. Quyida mavzuning dolzarbligi haqida batafsil ma’lumot beraman: Mavzuning dolzarbligi O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish masalasi har doim ta’lim tizimida katta e'tibor talab qilgan. Hozirgi kunda nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish nafaqat ma'naviy va intellektual rivojlanish uchun, balki ta'limning sifatini oshirish uchun ham muhimdir. Aksariyat o‘quvchilar so‘zlashuvdagi kamchiliklar, ifoda etishdagi qiyinchiliklar va mantiqiy izchillikni saqlashdagi muammolarni boshdan kechirishadi. Shuning uchun o‘qituvchilarning nutqni rivojlantirishga qaratilgan metodlarga bo‘lgan talab kundan-kunga ortib bormoqda. Muammoli ta’limning dolzarbligi Muammoli ta’lim o‘quvchilarning bilimlarni faqatgina o‘rganish emas, balki mustaqil ravishda izlanish va ijodiy fikrlash orqali egallashiga yordam beradi. Bu metod, ayniqsa, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda juda samarali hisoblanadi, chunki: O‘quvchilarga mustaqil fikr yuritish imkoniyatini yaratadi. Muammoli ta’lim usulida o‘quvchilar o‘zlarini faollashtiradi, o‘z fikrlarini ifodalashga harakat qilishadi. Bu jarayon og‘zaki nutqning ravonligini va yozma nutqning aniq va mantiqiy bo‘lishini ta'minlaydi. Samarali muloqot va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. O‘quvchilar o‘zlarini ifodalashda ishtirok etib, muammolarni hal qilishda tajriba orttiradilar. Bu esa ularning nutqini sifat jihatdan yaxshilaydi va muloqotda ishonch hosil qilishlariga yordam beradi. Ta’lim sifatini oshiradi. Muammoli ta’lim metodini qo‘llash o‘quvchilarga o‘rganish jarayonida faollikni oshirishga yordam beradi. Bu metod, ayniqsa, og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishda samarali bo‘lib, o‘quvchilarning o‘quv faoliyatidagi muvaffaqiyatlarini oshiradi. Ijtimoiy va shaxsiy kompetensiyalarni rivojlantiradi. O‘quvchilar jamoada ishlash va o‘zaro fikr almashishda yaxshiroq qatnashadilar. Bu orqali ularda ijtimoiy kompetensiya rivojlanadi va o‘z fikrlarini mustaqil ravishda izchil ifodalash qobiliyati hosil bo‘ladi. Tajribali o‘qituvchi uchun samarali metodik vosita bo‘lishi. O‘qituvchilar uchun muammoli ta’lim metodlari samarali pedagogik vosita hisoblanadi. Bu metod yordamida ular o‘quvchilarning mustaqil fikr yuritishlarini va nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning dolzarbligi Nutq ko‘nikmalarining rivojlanishi o‘quvchilarni nafaqat o‘quv materialini o‘zlashtirishda, balki jamiyatda muvaffaqiyatli muloqot qilishda ham yordam beradi. Ayni paytda: O‘quvchilarning og‘zaki nutqi o‘z fikrlarini mantiqiy va aniq ifoda etish imkoniyatini yaratadi. Yozma nutqni rivojlantirish esa o‘quvchilarning ijodiy fikrlash va yozma ifodalash qobiliyatini oshiradi. Shu sababli, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda muammoli ta’limni qo‘llash ta'lim sifatini oshirishi, o‘quvchilarni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirishi va kelajakda muvaffaqiyatli jamiyat a'zolarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa Shu bilan birga, muammoli ta’lim metodikasini o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda qo‘llashning dolzarbligi nafaqat o‘quvchilarning akademik yutuqlarini, balki ularning ijtimoiy muvaffaqiyatlarini ham ta'minlaydi. Bu metodni kengaytirish ta'lim jarayonining samaradorligini oshirishga yordam beradi. Agar mavzuning dolzarbligini yanada kengaytirish yoki qo‘shimchalar kiritish kerak bo‘lsa, buni amalga oshirish mumkin. Mavzuning dolzarbligi 7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda muammoli ta’limdan foydalanish mavzusi bugungi kunda dolzarb hisoblanadi, chunki: 1. Ta’limning zamonaviy talablari Bugungi kunda ta’lim faqatgina bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, o‘z fikrini aniq va ravon ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantirishni ham talab qiladi. Og‘zaki va yozma nutqning rivojlanganligi o‘quvchilarning jamiyatda muvaffaqiyatli muloqot qilish qobiliyatini belgilaydi. 2. Muammoli ta’limning afzalliklari An’anaviy dars jarayonida o‘quvchilarning nutqiy faolligi past bo‘lib, ular o‘qituvchi tomonidan berilgan ma’lumotlarni qayta takrorlash bilan cheklanib qolishi mumkin. Muammoli ta’lim esa o‘quvchilarni mustaqil izlanishga, muammoli vaziyatlarni hal qilishga va fikr almashishga undaydi. Bu usul o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini va muammolarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi, bu esa nutq qobiliyatini rivojlantirishga bevosita yordam beradi. 3. 7-sinf o‘quvchilarining psixologik xususiyatlari 7-sinf o‘quvchilari o‘zining fikrini shakllantirish va atrofdagilar bilan muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirish bosqichida bo‘ladi. Bu yoshda ularning nutqiy va mantiqiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatish katta ahamiyatga ega. O‘quvchilarning nutq qobiliyatini rivojlantirish nafaqat dars jarayonini samarali qiladi, balki ularga mustaqil fikr yuritish va hayotiy muammolarni hal qilishda yordam beradi. 4. Milliy ta’lim tizimidagi yangilanishlar O‘zbekiston ta’lim tizimida kompetensiyaga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini yo‘lga qo‘yish dolzarb bo‘lib, bunda og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish muhim kompetensiyalar qatoriga kiradi. Muammoli ta’limning milliy ta’lim standartlariga mos kelishi bu mavzuni yanada ahamiyatli qiladi. 5. Jamiyat ehtiyojlari Bugungi kunda har qanday kasb-hunarda muloqot va fikrni aniq ifodalash asosiy ko‘nikmalardan biri hisoblanadi. O‘quvchilarni yoshligidan bu qobiliyatlarni rivojlantirishga yo‘naltirish jamiyat ehtiyojlariga mos keladi. Xulosa sifatida mavzuning dolzarbligi Mazkur mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Chunki u: zamonaviy ta’lim metodikalarining samaradorligini oshiradi. O‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Uzoq muddatli natija sifatida ta’lim sifati va jamiyat muloqot madaniyatini yuksaltirishga hissa qo‘shadi. Kurs ishining maqsadi: 7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda muammoli ta’lim metodlarining samaradorligini o‘rganish va uni amaliyotda qo‘llash imkoniyatlarini aniqlash. Mazkur maqsadga erishish quyidagi jihatlar orqali amalga oshiriladi: Nazariy asoslarni o‘rganish: Nutqni rivojlantirishga oid ilmiy-pedagogik va metodik tadqiqotlarni o‘rganish Kurs ishining maqsadiga oid aniq yo‘nalishlar: Teoretik maqsad: Muammoli ta’limning nazariy asoslarini o‘rganish. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish uchun muammoli ta’lim usulining afzalliklarini aniqlash. Amaliy maqsadi 7-sinf o‘quvchilari uchun mos keladigan muammoli ta’lim metodlarini ishlab chiqish va sinfda qo‘llash. Bu metodlar yordamida o‘quvchilarning nutq faolligi va o‘z fikrini mustaqil ifodalash qobiliyatini oshirish. Tadqiqot maqsadi: Muammoli ta’limning 7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqiga ta’sirini eksperimental sinovdan o‘tkazish. Olingan natijalarni tahlil qilish va ularni umumlashtirish. Maqsadning konkret ta’rifi Kurs ishingizni quyidagicha maqsad bilan boshlashingiz mumkin: “Ushbu ishning maqsadi – 7-sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish jarayonida muammoli ta’limning rolini aniqlash, uni qo‘llashning samarali usullarini ishlab chiqish va bu metodikaning ta’lim samaradorligini oshirishga ta’sirini tadqiq qilishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishining vazifalari maqsadga erishish uchun qo‘yilgan aniq harakatlarni belgilaydi. Ular quyidagicha ta’riflanadi: Nazariy asoslarni o‘rganish: Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning ilmiy-pedagogik asoslarini tahlil qilish. Muammoli ta’lim metodlari va ularning xususiyatlarini o‘rganish. Nutqni rivojlantirish zaruriyatini aniqlash: 7-sinf o‘quvchilarining nutqiy qobiliyatlari va ehtiyojlarini o‘rganish. O‘quvchilar nutqini rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi omillarni aniqlash. Amaliyotni tahlil qilish: Muammoli ta’lim metodlarining o‘quvchilarning nutqini rivojlantirishdagi samaradorligini tekshirish. Tavsiyalar ishlab chiqish: O‘quvchilar nutqini rivojlantirish uchun muammoli topshiriqlarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish yo‘llarini taklif etish. O‘qituvchilar uchun nutqni rivojlantirishda muammoli ta’limdan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Muammoli ta’limni o‘rganish: Muammoli ta’limning nazariy asoslarini ilmiy manbalar va tadqiqotlar asosida o‘rganish. Ushbu metodikaning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini aniqlash. Og‘zaki va yozma nutq rivojlanishini o‘rganish: Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash. 7-sinf o‘quvchilari uchun muhim bo‘lgan nutqiy ko‘nikmalarni aniqlash. Amaliy metodlarni ishlab chiqish: 7-sinflar uchun mos bo‘lgan muammoli ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantiruvchi dars ishlanmalarini yaratish. Tajriba o‘tkazish: Sinfda muammoli ta’lim usullarini qo‘llab ko‘rish. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq rivojlanishidagi o‘zgarishlarni kuzatish. Natijalarni tahlil qilish: O‘quvchilarning muammoli ta’limdan oldin va keyin nutqiy ko‘nikmalarini solishtirish. Eksperiment natijalarini tahlil qilish va xulosalar chiqarish. Tavsiyalar berish: O‘qituvchilar uchun muammoli ta’limni qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Bu usulni boshqa sinflarda va fanlarda qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatish. Vazifalarni aniq ta’riflash uchun matn namunasi: Ushbu kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: Kurs ishining tuzilishi: Kirish qismi, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB. 7-SINF O‘QUVCHILARINING NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA MUAMMOLI TA’LIMNING AHAMIYATI 1.1 7-sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish zaruriyati Muammoli ta'lim – o‘quvchilarni bilimlarni o‘zlari izlanib topishga undovchi usul. Unda muammo (savol yoki masala) taqdim etiladi va o‘quvchilar uni tahlil qilib, javob yoki yechim izlaydilar. Ushbu jarayon bilimlarni chuqurroq anglash va mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 2. Nazariy asoslar Lev Vigotskiyning ZPD (Zone of Proximal Development) nazariyasi: O‘quvchilarni mavjud bilim darajasidan biroz yuqoriroq muammolarni hal qilishga yo‘naltirish. Bu ular o‘z rivojlanish darajasini oshirishiga yordam beradi. Deweyning tajriba orqali o‘rganish g‘oyasi: O‘quvchilar mustaqil o‘rganish jarayonida real hayotiy muammolarni hal qilib, tajriba orttiradilar. Jean Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi: Muammoli ta’lim o‘quvchilarning aqliy rivojlanish bosqichlariga mos kelishi kerak. 3. Muammoli ta’limning asosiy tamoyillari Muammo yaratish: Dars davomida o‘quvchilarga javobi oson bo‘lmagan, lekin mantiqiy fikrlashni talab qiluvchi savollar berish. O‘quvchilarni faollashtirish: Ular fikrlash va muloqot qilishga majbur bo‘lishadi. Jarayon davomida qo‘llab-quvvatlash: Muammoni hal qilish uchun o‘qituvchi yo‘naltiruvchi savollar orqali yordam beradi. Mustaqil izlanishga rag‘batlantirish: O‘quvchilar mustaqil ravishda yangi bilimlarni topishga intiladilar. 4. Muammoli ta’limning afzalliklari O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Og‘zaki va yozma nutqni o‘stiradi, chunki ular o‘z fikrlarini aniq ifoda qilishni o‘rganadilar. Jamoaviy ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi. O‘quvchilarning motivatsiyasi oshadi, chunki ular o‘zlari bilim olish jarayonida faol bo‘ladilar. 7-sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda muammoli ta’limning ahamiyatiMuammoli ta’lim o‘quv jarayonida o‘quvchilarni faollashtirish, mustaqil fikrlash va o‘z nutqini rivojlantirish uchun samarali pedagogik yondashuv hisoblanadi. 7-sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda uning ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: 1. Tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirish: Muammoli ta’lim jarayonida o‘quvchilarga mantiqiy savollar va muammoli vaziyatlar taklif etiladi. Masalan, "Nima uchun kitob o‘qish muhim?" yoki "Atrof-muhitni muhofaza qilishda insonning roli qanday?" kabi savollar o‘quvchilarni fikr yuritishga undaydi. Bu esa og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning asosiy omillaridan biridir. 2. Faollik va mustaqillikni oshirish: Muammoli ta’limda o‘quvchilar o‘qituvchi tomonidan berilgan muammoli topshiriqlarni mustaqil hal qilishga intiladilar. Bu jarayonda ular o‘z fikrlarini ravon ifoda etishni o‘rganadilar va yozma ishlarda o‘zlarini erkinroq his qiladilar. 3.Nutqiy ko‘nikmalarni shakllantirish: Muammoli topshiriqlar orqali o‘quvchilar o‘z fikrini tizimli ravishda ifodalashni o‘rganadilar. Masalan, guruh bo‘lib muhokama qilish, loyiha ishlari yoki insho yozish jarayonlarida ularning og‘zaki va yozma nutqi boyib boradi. 4. Kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish: Muammoli ta’lim muloqotga asoslangan metodlardan biridir. Dars jarayonida muammoli vaziyatlarni muhokama qilish, bahslashish yoki guruhlarda ishlash o‘quvchilarni samarali muloqot qilishga o‘rgatadi. Bu og‘zaki nutqning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. 5. Shaxsiy yondashuv: Har bir o‘quvchining qobiliyatini ochish va o‘ziga xos fikrini ifodalash imkoniyatini yaratadi. Masalan, "O‘zbekiston kelajagini qanday tasavvur qilasiz?" kabi topshiriqlar orqali o‘quvchilar o‘z qarashlarini shakllantiradilar va ularni nutq orqali ifodalaydilar. Ijtimoiy faollikni oshirish: Muammoli ta’lim o‘quvchilarni ijtimoiy masalalar haqida fikr yuritishga, o‘z nuqtai nazarini himoya qilishga o‘rgatadi. Bu esa ularning yozma va og‘zaki nutq qobiliyatini yanada rivojlantiradi. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning o‘quv jarayonidagi o‘rni. Og‘zaki nutq. Og‘zaki nutq bir yoki bir necha kishining ovoz chiqarib so‘zlashi asosida yuzaga keladi: suhbat, ma’ruza va boshqalar. Og‘zaki nutq o‘z navbatida yana ikki turga bo‘linadi: dialogik va monologik. Fikr suhbat, muhokama, munozara shaklidagi nutqiy faoliyatlar davomida og‘zaki bayon qilinadi. Og‘zaki nutqning xususiyatlari quyidagilar: Suhbat – ma’lum bir mavzu yuzasidan dialog (yoki polilog) tarzida bo‘lib o‘tadigan nutqiy muloqot. Suhbat oldiga qo‘yilgan talablar: 1. Mavzudan chetga chiqmaslik. 2. Savollarga aniq, qisqa, to‘la javob berish. 3. Javob berish jarayonida savolning ahamiyatiga e’tibor berish, dalil va misollarning ishonarli bo‘lishini ta’minlash. 4. Suhbat jarayonida tinglovchilar holati, vaqti qiziqishlari, mavzuning dolzarbligini hisobga olish. 5. Suhbatda kamtarlik, xushmuomalalik talablariga javob berish. 6. Suhbat davomida nutqning ifodalilik, ta’sirchanlik, mantiqiylik, to‘g‘rilik, soflik kabi xususiyatlari talablariga rioya qilish. Muhokama – biror masala yuzasidan ko‘pchilik ning fikrini to‘plash, ma’lum to‘xtamlarga kelishini anglatadi. Muhokama nutqi oldiga qo‘yilgan talablar: 1. Muhokama mavzusidan chetga chiqmaslik. 2. Fikrni ixcham, sodda, ta’sirli qilib ifodalash. 3. Ortiqcha lirik chekinishlarga berilmaslik. 4. Fikrga mos dalil va isbotlarni aniq, lo‘nda qilib keltirish. 5. Boshqalar bildirgan fikrlarni takrorlamaslik. 6. Fikrni ifodalash davomida o‘zgalar fikriga hurmat bilan qarash, o‘rinsiz bildirilgan fikrlarni kishi shaxsiga tegmasdan inkor etish. 7. Fikrni bayon qilish davomida hayajonlanmaslik, o‘zini og‘ir tutish. Munozara – biror masala yuzasidan taraflarning bahsini, tortishuvini anglatadi. Bahs jarayonida har bir ishtirokchi o‘zining haq ekanligini isbotlashga intiladi. Munozarada nutqqa qo‘yilgan talablar: 1. Mavzudan chetga chiqmaslik. 2. Mazmunni ochuvchi, fikrni isbotlovchi dalillarning etarli bo‘lishi. 3. Dalillardan mantiqan xulosa chiqarish. 4. Nutqning ifodali, tizimli, hayajonli bo‘lishi. 5. Nutq shaklining ixcham, qiziqarli bo‘lishi. 6. Nutq egasining vazmin, og‘ir bo‘lishi. 7. Suhbatdoshni hurmat qilish, uning shaxsiga tegadigan so‘z va gaplarning bo‘lmasligi. Og‘zaki nutqning yuzaga kelish shart-sharoitlari va uning oldiga qo‘yiladigan talablar. So‘zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos tarzda amal qilishidir. Bu uslubning o‘ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg‘un bo‘lishida ko‘rinadi. So‘zlashuv nutqi elliptik xarakterda bo‘ladi: qorami? ko‘kmi? Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak, qora choy damlaymi yoki ko‘k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. Xuddi shu savolni do‘kon sotuvchisi tilidan eshitsak, qora choy olasizmi yoki ko‘k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. Ikkinchidan, ekspressivlik imkoniyatlarini keng: ulguramizmi? degan savolga yo‘q, ulgurmaymiz deyishdan ko‘ra vaziyatdan kelib chiqib, ulgurib bo‘pmiz, ulgurish qayoqda, ulgurib ham bo‘ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo‘lib chiqadi. Uchinchidan, bu uslubda ohang - intonatsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. Muammoli ta’lim (Problem-based learning, PBL) – o‘quvchilarga ilmiy bilimlarni nafaqat o‘rganish, balki ularni amaliyotda qo‘llash, tanqidiy fikrlash va mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim metodikasi bo‘lib, uning ahamiyati quyidagi jihatlarga asoslanadi: 1. O‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi Muammoli ta’lim metodikasida o‘quvchilar ma'lum bir muammoni o‘rganish jarayonida faollashadilar. Ushbu metod orqali o‘quvchilar tahlil qilish, baholash, qaror qabul qilish va yangi yechimlar izlash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu, o‘z navbatida, ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini oshiradi. Muammoni hal qilish orqali o‘quvchilar turli xil nuqtai nazarlarni o‘rganib, mantiqiy xulosalar chiqarishga o‘rganadilar. Ma'lumotni qayta ishlash jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq va lo‘nda ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. 2. Mustaqil fikr yuritish va o‘z-o‘zini ta’limlashni rag‘batlantiradi Muammoli ta’limda o‘quvchilar ko‘pincha mustaqil ishlashga undaladi. Ular darsda o‘rganilayotgan muammo bo‘yicha izlanish olib boradilar, bu esa mustaqil o‘rganish va o‘z-o‘zini ta’limlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘quvchilar: Muammolarni hal qilishda o‘z bilimlariga tayangan holda yechimlarni qidiradilar. Topilgan javoblarni boshqalar bilan baham ko‘rib, o‘z fikrlarini izchil va to‘g‘ri ifoda etishadi. Shuningdek, mustaqil fikr yuritish orqali o‘quvchilar o‘z qarorlarini qabul qilishda ishonchliroq bo‘ladilar. 3. Jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi Muammoli ta’limda o‘quvchilar odatda kichik guruhlarga bo‘linadi va ular birgalikda yechim izlashadi. Bu esa jamoada ishlash, fikr almashish, hamkorlik va muvaffaqiyatli muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bunday metodlar: O‘quvchilarga o‘zaro yordam berish, fikrlarini izchil ravishda taqdim etish va boshqalar fikrini tinglashni o‘rgatadi. Guruhda ishlash davomida, har bir o‘quvchi o‘z vazifasini bajarib, yakuniy natijaga erishish uchun jamoa bilan birga ishlaydi. Bu jamoaviy ish nafaqat bilim olishni osonlashtiradi, balki o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini ham kuchaytiradi. 4. O‘quvchilarda mustahkam va chuqur bilimlar hosil qiladi Muammoli ta’limda o‘quvchilar muammoni yechish uchun zarur bo‘lgan bilimlarni o‘rganishadi. Ushbu metodda o‘quvchi: Masalani tushunib olish va unga mos yechimlarni topish jarayonida o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha chuqur bilimlarni egallaydi. Nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish orqali, o‘quvchilar o‘rgangan bilimlarini real hayotda qo‘llashni o‘rganadilar. Bu usul o‘quvchilarda nafaqat yuzaki bilimlar, balki mustahkam va amaliy bilimlar ham hosil qiladi. 5. O‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi Muammoli ta’limda o‘quvchilar o‘rganayotgan materialni faqatgina nazariy tarzda eslab qolmaydilar, balki uni haqiqiy hayotdagi muammolarni hal qilishda qo‘llashadi. Bu esa o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi. Ular o‘rganish jarayonida: Tajriba orttirish va muammolarni hal etish orqali o‘zlarini mustahkam bilimga ega ekanliklarini his qilishadi. O‘quvchilar o‘z qiziqishlariga qarab, o‘rgangan bilimlarini real hayotda qanday qo‘llash mumkinligini ko‘radilar va bu ularning o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. 6. Ta’limni shaxsiylashtirishga yordam beradi Muammoli ta’limda har bir o‘quvchi o‘z ehtiyojlariga qarab, o‘zi uchun mos usulda bilimlarni o‘rganadi. Bu metod orqali o‘quvchilar o‘z qiziqishlariga, kuchli va zaif tomonlariga qarab, darsni shaxsiylashtirishi mumkin. O‘quvchilar: O‘z xohishlariga ko‘ra, o‘rganilayotgan materialni mustaqil ravishda tahlil qilib, o‘z yondashuvlarini ishlab chiqadilar. Bunday ta’limning shaxsiylashtirilishi o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. 7. Ta’limni yanada jonlantiradi Muammoli ta’lim o‘quvchilarning faolligini oshirish va darsni jozibali qilish uchun samarali vositadir. O‘quvchilar faqatgina o‘rganish bilan cheklanmaydi, balki o‘rganish jarayonini qiziqarli va qiyin muammolarni hal qilish orqali davom ettiradiladi. Bunday yondashuv ta’limni jonlantiradi, o‘quvchilarda haqiqiy qiziqish va qiziqarli motivatsiya yaratadi. Muammoli ta’lim metodikasi o‘quvchilarning nafaqat akademik bilimlarini, balki ijtimoiy va shaxsiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ular o‘z fikrlarini aniq va mantiqiy ifodalash, guruhlarda ishlash va mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini egallashadi. Shuning uchun muammoli ta’lim metodikasining ahamiyati ta’lim jarayonida yangicha yondashuvlarni yaratishda katta o‘rin tutadi Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning o‘quv jarayonidagi o‘rni. Nutq — tilning fikr ifodalash va almashish jarayonlarida amal qilishi, tilning alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yashash shakli. Nutq deganda uning ogʻzaki va yozma ravishda namoyon boʻlishidagi jarayonlar, yaʼni soʻzlash jarayoni va uning natijasi xotirada saqlangan yoki yozuvda qayd etilgan nutqiy fikrlar tushuniladi. Lingvistik nazariyada nutq tushunchasi muayyan til jamoasida qabul qilingan ifoda vositalari tizimi hisoblangan mavhum til tushunchasiga hamda ijtimoiy borliq (hayot)ning eng xarakterli koʻrinishlaridan boʻlgan aniq, bir qadar umumiyroq til tushunchasiga qarama-qarshi qoʻyiladi. Boshqa odamlar xulq-atvori va faoliyatiga taʼsir koʻrsatish maqsadida ularga axborot, xabar yetkazishga xizmat qiladigan asl nutq (tashqi nutq), yaʼni gapirish, til belgilarining eshitish aʼzolari tomonidan idrok qilinadigan (ovoz yozib oluvchi uskunalar yordamida qayd etiladigan va qayta takrorlanadigan) artikulyatsiyasi tarzida yoki ushbu belgilarning yozuvda shartli aks etishi tarzida yuzaga chiqadi. Asl nutq („tashqi nutq“) bilan bir qatorda ichki nutq ham bor. U soʻzlovchi ongida bilishga yordam beradigan turli xil masalalarni muhokama qilish va hal etishga qaratiladi. Ichki nutq tashqi nutq asosida, tovush yoki yozuv qoʻllanmagan holda, faqat ovozli nutqdagi soʻzlar haqidagi aniq tasavvurlar bilan kechadigan jarayonlar tarzida amalga oshadi. Yozma nutq ogʻzaki nutqdan bir qadar shakllanganligi, soʻzlarning oʻta sinchkovlik bilan tanlab olinishi, grammatik jihatdan aniq, lekin murakkab shakllanganligi, ogʻzaki nutq uchun xos boʻlgan ohang, mimika va qoʻl harakatlarining bevosita qoʻllana olmasligi bilan farqlanadi. Nutqning monologik va dialogik turlari mavjud. Nutq aloqa-aralashuv vazifasidan tashqari yana boshqa vazifalar, chunonchi, poetik vazifa ham bajarishi mumkin. Nutqning alohida koʻrinishi oʻqishdir. Har bir kishining nutqi individual, oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻladi, vaholanki, asosiy til unsurlari — lugʻat tarkibi va grammatik qurilishi yakka shaxslargagina tegishli boʻlmay, umumnikidir, yaʼni muayyan til jamoasiga umuman taalluqli boʻladi. Nutq kishi tafakkuri, uning ongi bilan chambarchas bogʻliqdir. Nutqda kishining oʻy-fikrlari shakllanadi va mavjud boʻladi. Nutq tufayli va nutq asosida borliqni umumlashgan holda mavhumiy aks ettirish, individuallik doirasidan chiqib, jamoatchilik mahsuliga aylanadigan mantiqiy tushunchaviy fikrlash mumkin boʻladi. Nutq kishi ruhiyatining boshqa jihatlarini, uning sezgilari, idroki, xotirasi, oʻy-xayollari, hissiyoti, irodasi va boshqalarning namoyon boʻlishi va amal qilishida, kishi ongining rivojlanishida ham katta ahamiyatga ega. Nutq qoʻllanish sohasiga qarab badiiy nutq, ilmiy nutq, rasmiy nutq kabi shakllarga ega boʻladi. Har qanday shaklda va har qanday holatda ham aniqlik, ravonlik, soddalik, taʼsirchanlik nutqning eng muhim belgilari boʻlib qolishi kerak. Nutq – inson tomonidan ijtimoiy-tarixiy tajribani oʻzlashtirish, avlodlarga uzatish yoki aloqa oʻrnatish, oʻz shaxsiy harakatlarini rejalashtirish va amalga oshirish maqsadida tildan foydalanish jarayoni. Nutq. axborot, xabar, maʼlumot va yangi bilim berish, aqliy topshiriqlarni yechish faoliyatidan iborat. Agar til aloqa vositasi boʻlsa, nutq aynan shu aloqa jarayonlarining amalga oshirilishidir. Nutq madaniyati – nutqning adabiy til meʼyor-mezonlariga asoslangan, mantiq ilmi talablariga boʻysungan holda namoyon boʻlishi. Nutq tafakkur va fikrlashda oʻzaro muloqot yordamida fikr almashish vositasining har bir kishiga xos shakli, koʻrinishidir. Nutq madaniyatining asosiy xususiyati uni ilmiy, sermazmun, aniq-ravshan, ravon, toʻgʻri, taʼsirli, badiiy, mantiqiy, jarangdor, jozibali bayon etishdan iborat. Buning uchun nutq, avvalo, adabiy til qonun-qoidalariga toʻliq javob berishi lozim. Nutq madaniyati yakka shaxslar, chunonchi, maʼruzachi, pedagog, suxandon, davlat va jamoat arbobi, jurnalist, muxbir va shu kabilarning nutqlari orqali namoyon boʻladigan ijtimoiy hodisadir. Insonning intellektual saviyasi, millatning mentaliteti, maʼnaviy boyligi ortib borgani sayin nutq madaniyati ham yuksalib boradi. 1.2. Og‘zaki va yozma nutqni o‘stirishda muammoli ta’limning o‘rni haqida Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish — ta’lim jarayonining muhim jihatlaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirish, muloqotda ishtirok etish, o‘z fikrlarini aniq va izchil ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishda ta’limning samarali bo‘lishi uchun bir qator metodik yondashuvlar mavjud. Quyida og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning ahamiyati, metodlari va muhim jihatlari haqida ma’lumot beraman: Og‘zaki nutqni rivojlantirish Og‘zaki nutq — bu o‘quvchilarning shaxsiy fikrlarini, his-tuyg‘ularini va bilimlarini boshqa odamlarga aniq va ravon tarzda yetkazish imkoniyatini beradi. Og‘zaki nutqni rivojlantirishda quyidagi asosiy metodlar va yondashuvlar qo‘llaniladi: Muammoli ta’lim: Og‘zaki nutqni rivojlantirishda muammoli ta’lim usuli samarali hisoblanadi. O‘quvchilarga turli muammolarni hal qilishda o‘z fikrlarini ifodalash va boshqalar bilan baham ko‘rish imkoniyati yaratiladi. Bu metod o‘quvchilarning muloqot qilish, izoh berish va o‘z fikrlarini izchil ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Rol o‘ynash va debatlar: O‘quvchilar o‘zaro rollarni ajratib, turli vaziyatlarda suhbatlashishlari yoki bahslashishlari mumkin. Bu usul ularning nutqini jonlantiradi, o‘z fikrlarini mantiqiy va ishonchli tarzda bildirishga yordam beradi. Maqola yoki hikoya aytish: O‘quvchilar qisqa hikoya yoki maqola aytib, bu orqali o‘z fikrlarini tahrir etish, aniq va izchil ifodalashni o‘rganadilar. Shuningdek, og‘zaki nutqning ravonligini oshiradi. Tinglash va eslatmalar: Tinglash o‘quvchilarni boshqalarning fikrini tushunishga va o‘z fikrlarini aniq ifodalashga o‘rgatadi. Bu metod o‘quvchilarning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantiradi. Yozma nutqni rivojlantirish Yozma nutq — o‘quvchilarning o‘z fikrlarini yozma tarzda ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishni nazarda tutadi. Yozma nutqni rivojlantirishda quyidagi yondashuvlar qo‘llanadi: Yozma ishlar va insho yozish: Yozma ishlar, insho va esse yozish o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantiradi. Ular mavzu bo‘yicha fikrlarini izchil va mantiqiy tartibda yozadilar, bu esa yozma nutqni yaxshilaydi. Reja tuzish: Yozishdan oldin reja tuzish o‘quvchilarga o‘z fikrlarini tartib bilan ifodalashga yordam beradi. Reja tuzish o‘quvchilarni yozma ishni to‘g‘ri tashkil etishga o‘rgatadi. Tahrir va tahlil qilish: O‘quvchilarga yozgan matnlarini tahrir qilish, xatolarni aniqlash va ularni to‘g‘rilashni o‘rgatish orqali yozma nutqning sifatini oshirish mumkin. Bu, shuningdek, o‘quvchilarning tahliliy fikrlashini kuchaytiradi. Boshqalar bilan fikr almashish: O‘quvchilar yozgan ishlarini guruhda baham ko‘rishlari va bir-birlarining yozmalarini tahlil qilishlari mumkin. Bu jarayon ularning yozma nutqdagi izchillik va to‘g‘riligini yaxshilaydi. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning umumiy usullari Komunikativ yondashuv: Nutqni rivojlantirishning har ikki turida ham kommunikativ yondashuvning o‘rni katta. O‘quvchilar o‘zaro muloqotda bo‘lish, bir-biriga savollar berish, javoblar keltirish orqali nutq ko‘nikmalarini oshiradilar. Tayyorlov va mashqlar: Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishda muntazam mashqlar qilish zarur. O‘quvchilar turli mavzularda yozma yoki og‘zaki nutqni ifodalashga o‘rgatish orqali ko‘nikmalarini mustahkamlashadi. Baholash va fikr bildirish: O‘quvchilarga o‘z yozma yoki og‘zaki nutqlarini baholash, o‘z xatolarini tahlil qilish va ularni tuzatishga yordam berish o‘quvchilarning nutqini yaxshilashga xizmat qiladi.Qisqa va aniq ifodalash: Og‘zaki va yozma nutqda qisqalik, aniq va lo‘nda ifodalashning ahamiyati katta. O‘quvchilar o‘z fikrlarini qisqa va ravon tarzda bayon etishni o‘rganadilar. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishning ahamiyati Ta’lim samaradorligini oshiradi: Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish o‘quvchilarning o‘qish, tinglash, tushunish va o‘z fikrlarini ifodalash ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi. Kompetensiyalarni rivojlantiradi: Nutqni rivojlantirish orqali o‘quvchilarning kommunikativ, kreativ va tanqidiy fikrlash kompetensiyalari kuchayadi. Samarali muloqot uchun zarur: Yozma va og‘zaki nutq o‘quvchilarga samarali muloqot qilishda yordam beradi, bu esa ularni jamiyatda faol ishtirok etishga undaydi. Xulosa Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish ta’lim jarayonida o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirish, muloqotda ishonchli bo‘lish va o‘z fikrlarini aniq ifodalashga yordam beradi. Muammoli ta’lim usullari yordamida o‘quvchilarni nutqni rivojlantirishda samarali va izchil yondashuvlarni qo‘llash ta’limning sifatini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Ohang og‘zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim, hal qiluvchi vosita bo‘lib, uning nutq tempi, pauza, ton, melodiya, tovush tembri, so‘z va gap urg‘usi kabi ko‘rinishlari ma’noni farqlashda, ottenkalarni ajratib ko‘rsatishda, hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. Yozma nutq. Nutqning yozma turi orqali ma’lum fikr yozma ravishda bayon qilinadi. Yozma nutq suhbatdoshsiz nutqdir. U oddiy maktub, ariza va ma’lumotnomadan boshlanib, to qissa va romanga qadar bo‘lgan har xil yozma asarlarni o‘z ichiga oladi. Yozma nutq tildan tashqari vositalar (ohang, pauza, mimika)ga ega bo‘lmaydi. Yozma nutq og‘zaki nutqdan keyin shakllangan bo‘lib, asta-sekin murakkablashib boradi. Uning asosiy xususiyati ma’lum orfografik, punktuatsion va stilistik me’yorlarga amal qilinishidir. Yozma nutq og‘zaki nutqdan quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: nutqni yozayotganda muallif vaqt jihatidan bemalol fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. U o‘z nutqi qismlarini va butun nutqni qayta-qayta tahrir qilishi, fikr uchun eng mos imkoniyatlarni tanlashi, gap tuzilishini qulaylashtirishi mumkin. Shuning uchun ham yozma nutq og‘zaki nutqdan ravondir. Rasmiy, ilmiy, badiiy-publitsistik matnlar yozma nutq tarzida shakllanadi. Davlat ma’muriy-huquqiy muassasalarida, rasmiy diplomatik munosabatlarida rasmiy matnlardan foydalaniladi. Qonun matnlari, farmonlar, farmoyishlar, buyruqlar, xullas barcha rasmiy ish qog‘ozlari ana shu uslubda yoziladi. Bu uslubning og‘zaki ko‘rinishlari va o‘z me’yorlari mavjud. Ona tili ta’limining bosh maqsadi – og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmasini, to‘g‘ri va ifodali fikrlash malakasini tarkib toptirishdan iborat. Ona tili darslarida o‘quvchilarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda yozma usullarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir o‘qituvchidan qaysi fan, qanday dars turidan qat’iy nazar har bir dars jarayonida bevosita o‘quvchining o‘g‘zaki va yozma nutq salohiyatini rivojlantirib borish talab etiladi. Jumladan, ona tili va adabiyot darslarida debat usulini qo‘llash ahamiyatlidir. Debatlar asosida darslarni tashkil etishdan ko‘zda tutilgan asosiy maqsad muammoning yechimini topishda o‘quvchi o‘zgalarni o‘z yondashuvining to‘g‘riligiga ishontirishdir. O‘z fikrini aniq va mantiqiy bayon etish, buning uchun esa ishonarli dalillar va xulosalar topish ko‘nikmalarini shakllantirishda debatlar o‘tkazish samarali metod hisoblanadi. Ular o‘quvchilarda ijtimoiy fikrni o‘zgartirishga ta’sir etish qobiliyati mavjudligiga ishonch tuyg‘ularini rivojlantiradi. Bahslashuv natijasida o‘quvchilar nimalarni qo‘lga kiritish mumkinligini tushunib yetsagina dars samarasi to‘g‘risida gapirish mumkin. Dars jarayonida o‘quvchi o‘z mulohazalarini kichik-kichik kontekslar orqali yozma tarzda yoritishlari lozimdir. Bu borada o‘quvchilarni shunday dalil-isbot topish ko‘nikmalarini egallashga o‘rgatish kerakki, natijada bildirilgan fikrni qarshi tomonning muhokama qilishiga o‘rin qolmasin. Shundagina o‘quvchilar tengdoshlarining qarashlarini hurmat qilishga yoki xususiy tasavvurlarini sinfdoshining fikri oldida ojiz ekanligini tan olishga o‘rganadi, eng asosiysi, ularda erkin fikr yuritish ko‘nikmalari shakllana boradi. Dars davomida badiiy asar tahlili asosidagi suhbatlar o‘qituvchining qiziqarli munosabatlari bilan jonliroq chiqadi. Lekin ayrim hissiyotlarga to‘yingan asarlarning tahlili jarayonida o‘qituvchi suhbat davomida kamsuqumroq bo‘lishi ham zarar qilmaydi. U inson hissiyoti o‘ta nozik ekanini, kichkinagina ehtiyotsizlik uni jarohatlab qo‘yishi, bu bilan o‘quvchi samimiyati barbod bo‘lishi mumkinligini bilishi lozim. Suhbat davomida shunday lahzalar bo‘ladiki, o‘qituvchining sukuti barcha xususiyatlari bilan savolga, luqmaga, ba’zan esa xulosaga teng bo‘ladi. Zamonaviy o‘qituvchiga xos bo‘lgan muhim sifatlardan biri - har doim biror narsani o‘ylab topishga intilish, o‘quvchilarni ham shunga undash. Agar pedagog o‘quvchini tushuna olsa, uning ichki hissiyotlari va intilishlarini anglasa, u, albatta, o‘quvchining qalbini ochish uchun mos kalitni topadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchining og‘zaki va yozma nutq salohiyatini rivojlantirish borasida innovatsion texnologiyalardan unumli foydalanilmoqda hamda bunday ish uslubi o‘z samarasini ko‘rsatmoqda. Interfaol yondashuv o‘qituvchilar uchun dars jarayonini yaxshi tashkil etishga qulay muhit yaratadi. O‘quvchilarning o‘zaro fikr almashishlariga imkon beriladi, muvofiq sharoit yaratiladi. Yechimini kutayotgan masalalarni hamjihatlikda muhokama etadilar, yechadilar. Nutq madaniyati nutq soʻzlash, maʼruza qilish, oʻzaro muloqot, savol-javob, davra suhbatlarida oʻzbek adabiy tili boyligidan samarali foydalanish; gʻoyaviy, mafkuraviy, maʼnaviy, tarbiyaviy jihatlarni singdirish; xalq ogʻzaki ijodi, hikmatli soʻzlar, maqollar, kattalar oʻgitlaridan oʻz oʻrnida, meʼyorida foydalanish; nutqning qisqa, aniq-ravshan, teran mazmunli, keng qamrovli boʻlishiga eʼtibor berish; nutq, maʼruza, suhbat oxirida qisqa xulosalar chiqarish; zarurat tugʻilganda tinglovchilar, suhbatdoshlar bilan odob doirasida, vazminlik asosida bahslashish, munozara yuritish kabi xususiyatlarni oʻzida mujassam etmogʻi lozim. Nutq madaniyati notiqning oldiga ham muayyan talablar qoʻyadi: notiq nutq soʻzlashga oʻz yoshi, ishi, lavozimi, mavqei kabilarni hisobga olgan holda, kamtarona kiyinib chiqishi; nutqni boshlashdan oldin tinglovchilar bilan samimiy salomlashishi; nutq mavzuiga oid savollarga loʻnda, aniq-ravshan, qisqa javob berishi, bilmaganlariga uzr soʻrashi; nutq mavzuiga doir boʻlmagan savollarga javob bermasligi; tinglovchilar nafsoniyatiga tegmasligi, turli nooʻrin xatti-harakatlarga yoʻl qoʻymasligi lozim. Yuksak nutq madaniyati kishining umumiy madaniyati, fikrlash madaniyati, tilga nisbatan ongli mehr-muhabbatini namoyon qiladi. Nutq madaniyati nazariyasining asosiy tushunchasi til meʼyoridir. Nutq madaniyatining asosiy vazifasi ijtimoiy til amaliyotiga faol taʼsir koʻrsatish maqsadida obyektiv til meʼyorlarini ularning barqarorlashgan shakllarida, ziddiyatlarida, tamoyillari va boshqalarda oʻrganishdir. Zamonaviy nutq madaniyati nazariy va amaliy fan boʻlib, u til amaliyotiga taʼsir etish maqsadida adabiy til tarixi, grammatika, uslubshunoslik va tilshunoslik boʻlimlarining yutuqlari hamda xulosalarini umumlashtiradi. Nutq madaniyati nazariyasida adabiy til milliy tilning oliy shakli sifatida eʼtirof etiladi va oʻzining eng yaxshi namunalari bilan xalqning madaniyat sohasidagi yutuqlari va anʼanalarini mustahkamlaydi hamda boyitadi. Nutq madaniyati ijtimoiy hodisa boʻlib, u jamiyat, fan-texnika, madaniy va adabiy hayot rivoji bilan uzviy bogʻliq holda taraqqiy etadi. Jamiyat aʼzolarining madaniy saviyasi ortgan sari nutqi ham jilolanib, sayqallashib, nutq madaniyati qoidalari va meʼyorlariga muvofiq holda takomillashib boradi. Nutq madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida adabiyot, sanʼat, radio, televediniya va davriy matbuotning alohida oʻrni bor. Ayniqsa, adabiy tilni meʼyorlashtirish va nutq madaniyati nazariyasini rivojlantirishda leksikografiya, xususan, izohli, imlo, talaffuz, oʻquv va boshqa maxsus lugʻatlar muhim ahamiyatga ega. XV asrdayoq oʻzbek adabiy tilining nutq madaniyati va uning oʻziga xos meʼyorlari boʻlgan. Alisher Navoiy hayotiy va ijodiy faoliyati bilan oʻz davri nutq madaniyatiga, nutq odobiga ulkan hissa qoʻshgan boʻlsa, keyinchalik Bobur, Gulxaniy, Nodira, Ogahiy, Furqat, Muqimiy kabi shoirlarning asarlari tilida ham oʻsha davr nutq madaniyati oʻz ifodasini topgan. “Yaxshi soʻz – jon ozigʻi”, “Bugʻdoy noning boʻlmasa ham bugʻdoy soʻzing boʻlsin”, “Oʻynab gapirsang ham oʻylab gapir”, “Oldiga kelganni yemak – hayvonning ishi, ogʻziga kelganni demak – nodonning ishi” kabi maqol va hikmatli soʻzlarning paydo boʻlishi ham oʻzbek xalqida nutq madaniyatiga azaldan eʼtibor kuchli boʻlganidan darak beradi. Nutq odobi – nutqiy muloqot qoidalari, tamoyillari va shakllarining yigʻindisi, muomala madaniyati sinonimi, ijtimoiy faoliyat sohalari bilan bogʻliq madaniy meʼyorlar majmui. Nutq odobi qator talablarga javob berishi kerak. Ijobiy natijaga yoʻnalganlik, nizo va bahsli holatlarni yechishga intilish, kelishish, bitimga erishishga harakat qilish nutq odobining ijobiy uslubidir. Nutq odobiga rioya qilmaslik salbiy jihat boʻlib, bunday muloqot nizoga, tarafkashlikka, shaxslararo ziddiyatga olib kelishi mumkin. Ishga aloqador muloqotda obyektiv mezonlar asosida masalani baholash, vaziyatni xolis ekspertiza qilish, xulosani aniq ifodalash, tenglik, murosasozlik tamoyillaridan kelib chiqish, oʻz shaxsiy fikriga qarshi tomonning huquqini tan olish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, bu jarayon xolislik, suhbatdoshiga hurmat bilan munosabatda boʻlish, murojaat qilishda, mulohaza yuritish va fikrni ifodalashda muloqotning umummadaniy meʼyorlaridan foydalanishni taqozo etadi. Nutq odobida suhbat, muzokara, muloqotning muayyan texnologiyasi (yoʻrigʻi) mavjud. U tanishish, murojaat qilish, salomlashish, xayrlashishning muayyan shakli bilan bogʻliq. Nutq odobining madaniy meʼyorlari minnatdorchilik, tilak bildirish, kechirim soʻrash, iltimos qilish, taklif qilish, maslahat berishning tartiblangan boʻlishini nazarda tutadi. Ishga aloqador suhbatning mazmuni, aniq amaliy masalalarni muhokama qilishdan tashqari, yupatish, hamdardlik bildirish, shuningdek, mulozamat, qoʻllab-quvvatlash, qoʻshilmaslik usullarini ham odob doirasida ifoda etish va bayon qilish muhim oʻrin tutadi. Yosh avlodda nutq odobini tarbiyalash bugungi kundagi maʼnaviy-maʼrifiy, taʼlim-tarbiya sohasidagi dolzarb vazifalardan biridir. Og‘zaki nutq. Og‘zaki nutq bir yoki bir necha kishining ovoz chiqarib so‘zlashi asosida yuzaga keladi: suhbat, ma’ruza va boshqalar. Og‘zaki nutq o‘z navbatida yana ikki turga bo‘linadi: dialogik va monologik. Fikr suhbat, muhokama, munozara shaklidagi nutqiy faoliyatlar davomida og‘zaki bayon qilinadi. Og‘zaki nutqning xususiyatlari quyidagilar: Suhbat – ma’lum bir mavzu yuzasidan dialog (yoki polilog) tarzida bo‘lib o‘tadigan nutqiy muloqot. Suhbat oldiga qo‘yilgan talablar: 1. Mavzudan chetga chiqmaslik. 2. Savollarga aniq, qisqa, to‘la javob berish. 3. Javob berish jarayonida savolning ahamiyatiga e’tibor berish, dalil va misollarning ishonarli bo‘lishini ta’minlash. 4. Suhbat jarayonida tinglovchilar holati, vaqti qiziqishlari, mavzuning dolzarbligini hisobga olish. 5. Suhbatda kamtarlik, xushmuomalalik talablariga javob berish. 6. Suhbat davomida nutqning ifodalilik, ta’sirchanlik, mantiqiylik, to‘g‘rilik, soflik kabi xususiyatlari talablariga rioya qilish. Muhokama – biror masala yuzasidan ko‘pchilik ning fikrini to‘plash, ma’lum to‘xtamlarga kelishini anglatadi. Muhokama nutqi oldiga qo‘yilgan talablar: 1. Muhokama mavzusidan chetga chiqmaslik. 2. Fikrni ixcham, sodda, ta’sirli qilib ifodalash. 3. Ortiqcha lirik chekinishlarga berilmaslik. 4. Fikrga mos dalil va isbotlarni aniq, lo‘nda qilib keltirish. 5. Boshqalar bildirgan fikrlarni takrorlamaslik. 6. Fikrni ifodalash davomida o‘zgalar fikriga hurmat bilan qarash, o‘rinsiz bildirilgan fikrlarni kishi shaxsiga tegmasdan inkor etish. 7. Fikrni bayon qilish davomida hayajonlanmaslik, o‘zini og‘ir tutish. Munozara – biror masala yuzasidan taraflarning bahsini, tortishuvini anglatadi. Bahs jarayonida har bir ishtirokchi o‘zining haq ekanligini isbotlashga intiladi. Munozarada nutqqa qo‘yilgan talablar: 1. Mavzudan chetga chiqmaslik. 2. Mazmunni ochuvchi, fikrni isbotlovchi dalillarning etarli bo‘lishi. 3. Dalillardan mantiqan xulosa chiqarish. 4. Nutqning ifodali, tizimli, hayajonli bo‘lishi. 5. Nutq shaklining ixcham, qiziqarli bo‘lishi. 6. Nutq egasining vazmin, og‘ir bo‘lishi. 7. Suhbatdoshni hurmat qilish, uning shaxsiga tegadigan so‘z va gaplarning bo‘lmasligi. Og‘zaki nutqning yuzaga kelish shart-sharoitlari va uning oldiga qo‘yiladigan talablar. So‘zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos tarzda amal qilishidir. Bu uslubning o‘ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg‘un bo‘lishida ko‘rinadi. So‘zlashuv nutqi elliptik xarakterda bo‘ladi: qorami? ko‘kmi? Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak, qora choy damlaymi yoki ko‘k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. Xuddi shu savolni do‘kon sotuvchisi tilidan eshitsak, qora choy olasizmi yoki ko‘k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. Ikkinchidan, ekspressivlik imkoniyatlarini keng: ulguramizmi? degan savolga yo‘q, ulgurmaymiz deyishdan ko‘ra vaziyatdan kelib chiqib, ulgurib bo‘pmiz, ulgurish qayoqda, ulgurib ham bo‘ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo‘lib chiqadi. Uchinchidan, bu uslubda ohang - intonatsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. Ohang og‘zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim, hal qiluvchi vosita bo‘lib, uning nutq tempi, pauza, ton, melodiya, tovush tembri, so‘z va gap urg‘usi kabi ko‘rinishlari ma’noni farqlashda, ottenkalarni ajratib ko‘rsatishda, hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. Yozma nutq. Nutqning yozma turi orqali ma’lum fikr yozma ravishda bayon qilinadi. Yozma nutq suhbatdoshsiz nutqdir. U oddiy maktub, ariza va ma’lumotnomadan boshlanib, to qissa va romanga qadar bo‘lgan har xil yozma asarlarni o‘z ichiga oladi. Yozma nutq tildan tashqari vositalar (ohang, pauza, mimika)ga ega bo‘lmaydi. Yozma nutq og‘zaki nutqdan keyin shakllangan bo‘lib, asta-sekin murakkablashib boradi. Uning asosiy xususiyati ma’lum orfografik, punktuatsion va stilistik me’yorlarga amal qilinishidir.] Yozma nutq og‘zaki nutqdan quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: nutqni yozayotganda muallif vaqt jihatidan bemalol fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. U o‘z nutqi qismlarini va butun nutqni qayta-qayta tahrir qilishi, fikr uchun eng mos imkoniyatlarni tanlashi, gap tuzilishini qulaylashtirishi mumkin. Shuning uchun ham yozma nutq og‘zaki nutqdan ravondir. Rasmiy, ilmiy, badiiy-publitsistik matnlar yozma nutq tarzida shakllanadi. Davlat ma’muriy-huquqiy muassasalarida, rasmiy diplomatik munosabatlarida rasmiy matnlardan foydalaniladi. Qonun matnlari, farmonlar, farmoyishlar, buyruqlar, xullas barcha rasmiy ish qog‘ozlari ana shu uslubda yoziladi. Bu uslubning og‘zaki ko‘rinishlari va o‘z me’yorlari mavjud. Ona tili ta’limining bosh maqsadi – og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmasini, to‘g‘ri va ifodali fikrlash malakasini tarkib toptirishdan iborat. Ona tili darslarida o‘quvchilarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda yozma usullarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir o‘qituvchidan qaysi fan, qanday dars turidan qat’iy nazar har bir dars jarayonida bevosita o‘quvchining o‘g‘zaki va yozma nutq salohiyatini rivojlantirib borish talab etiladi. Jumladan, ona tili va adabiyot darslarida debat usulini qo‘llash ahamiyatlidir. Debatlar asosida darslarni tashkil etishdan ko‘zda tutilgan asosiy maqsad muammoning yechimini topishda o‘quvchi o‘zgalarni o‘z yondashuvining to‘g‘riligiga ishontirishdir. O‘z fikrini aniq va mantiqiy bayon etish, buning uchun esa ishonarli dalillar va xulosalar topish ko‘nikmalarini shakllantirishda debatlar o‘tkazish samarali metod hisoblanadi. Ular o‘quvchilarda ijtimoiy fikrni o‘zgartirishga ta’sir etish qobiliyati mavjudligiga ishonch tuyg‘ularini rivojlantiradi. Bahslashuv natijasida o‘quvchilar nimalarni qo‘lga kiritish mumkinligini tushunib yetsagina dars samarasi to‘g‘risida gapirish mumkin. Dars jarayonida o‘quvchi o‘z mulohazalarini kichik-kichik kontekslar orqali yozma tarzda yoritishlari lozimdir. Bu borada o‘quvchilarni shunday dalil-isbot topish ko‘nikmalarini egallashga o‘rgatish kerakki, natijada bildirilgan fikrni qarshi tomonning muhokama qilishiga o‘rin qolmasin. Shundagina o‘quvchilar tengdoshlarining qarashlarini hurmat qilishga yoki xususiy tasavvurlarini sinfdoshining fikri oldida ojiz ekanligini tan olishga o‘rganadi, eng asosiysi, ularda erkin fikr yuritish ko‘nikmalari shakllana boradi. Dars davomida badiiy asar tahlili asosidagi suhbatlar o‘qituvchining qiziqarli luqmalari, munosabatlari bilan jonliroq chiqadi. Lekin ayrim hissiyotlarga to‘yingan asarlarning tahlili jarayonida o‘qituvchi suhbat davomida kamsuqumroq bo‘lishi ham zarar qilmaydi. U inson hissiyoti o‘ta nozik ekanini, kichkinagina ehtiyotsizlik uni jarohatlab qo‘yishi, bu bilan o‘quvchi samimiyati barbod bo‘lishi mumkinligini bilishi lozim. Suhbat davomida shunday lahzalar bo‘ladiki, o‘qituvchining sukuti barcha xususiyatlari bilan savolga, luqmaga, ba’zan esa xulosaga teng bo‘ladi. Zamonaviy o‘qituvchiga xos bo‘lgan muhim sifatlardan biri - har doim biror narsani o‘ylab topishga intilish, o‘quvchilarni ham shunga undash. Agar pedagog o‘quvchini tushuna olsa, uning ichki hissiyotlari va intilishlarini anglasa, u, albatta, o‘quvchining qalbini ochish uchun mos kalitni topadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchining og‘zaki va yozma nutq salohiyatini rivojlantirish borasida innovatsion texnologiyalardan unumli foydalanilmoqda hamda bunday ish uslubi o‘z samarasini ko‘rsatmoqda. Interfaol yondashuv o‘qituvchilar uchun dars jarayonini yaxshi tashkil etishga qulay muhit yaratadi. O‘quvchilarning o‘zaro fikr almashishlariga imkon beriladi, muvofiq sharoit yaratiladi. Yechimini kutayotgan masalalarni hamjihatlikda muhokama etadilar, yechadilar. Vaziyatdan chiqishda hamkorlikda yechim topadilar. Olgan axborotlari asosida bilimlarini bir-birlariga namoyish etadilar. Bir-birlaridan ilhomlanib, ruhiy qoniqish hosil qiladilar. Har bir ishtirokchi o‘zini ta’lim mazmunining muallifidek his etadi. Ta’lim mazmunini to‘la o‘zlashtirishga erishadilar, bilimlarini bir-birlariga namoyish etadilar. Bir-birlaridan ilhomlanib, ruhiy qoniqish hosil qiladilar. Har bir ishtirokchi o‘zini ta’lim mazmunining muallifidek his etadi. Ta’lim mazmunini to‘la o‘zlashtirishga erishadilar. O‘qitish jarayonida og‘zaki nutqni o‘stirish, erkin fikrlashga o‘rgatish, o‘z fikrini mantiqan izchil, ravon tilda bayon etish bilan birga, yana bir jihat e’tiborga olinadi. Bu yozma savodxonlikni oshirish, husnixati va yozuv texnikasini yaxshilash sanaladi. Ona tili ta’limi oldiga o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda to‘g‘ri va ravon bayon qiladi. Ona tili ta’limi oldiga o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda to‘g‘ri va ravon bayon qiladigan, mustaqil va ijodiy fikrlay oladigan, o‘zgalar fikrini anglaydigan - muloqot va nutq madaniyati rivojlangan shaxsni kamol toptirish maqsadi qo‘yiladi. Bu bilan o‘quvchilarning til qurilishi bo‘yicha olgan bilimlari, bu bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash ko‘nikmasi va nutq hosil qilish malakasini tarkib toptirishga qaratiladi. Ona tili ta’limi natijasida o‘quvchilar egallagan bilim, ko‘nikma, malaka hamda shakllangan kompetensiyalar quyidagi ko‘rsatkichlar asosida tekshiriladi va aniqlanadi.

Muallif

Shox ProductionTasdiqlangan muallif

Hujjatlari

362

Sotilgan

198