Mahsulot tavsifi

ONA TILI TA’LIMIDA O’QUVCHILARNING IJODIY FIKRLASHINI O’STIRISHDA KICHIK GURUHLARDA ISHLASHNI TASHKIL QILISH MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………………………………… I.BOB. HOZIRGI KUNDA TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNI BILIMGA QIZIQTIRISH VA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH. 1.1. Bilimga qiziqtirishning metodologik ahamiyati……………………………………………………… 1.2. Ta’limda ijodiy fikrlash ko’nikmalarini tarbiyalash…………………………………………………… II.BOB. KICHIK GURUHLAR BILAN ISHLASHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH 2.1. Innovatsion texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati…………………………………………… 2.2. Innovatsion texnologiyalardan foydalanishda keng qo’llaniladigan usullar………………………… Xulosa…………………………………………………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………………………………… KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Pedagogik tizim, nazariy va amaliy, muvofiqlashtirish, bloklashtirish, innovasiya, jarayon. Avvalo, qaysi darslarni integrasiyalash uchun mos kelishini aniqlab olish kerak. Bunday darslarning asosi turli fanlar asosiy mavzulari esa mazmunining yaqinligi va mantiqiy alokalari bilan bog'liq. Kurs ishining obyekti: Savod o'rgatish darslari (o'qish va yozishga o'rgatish). Integrasiyalangan darslar boshdan integrasiyalangan kurs bu sinfdan tashqari o'qish. Bu erda yaxlit jarayon kechadi: A) kitob o'qish asbobi sifatida o'qish darslarida olgan ko'nikmalarini takomillashtirish; B) matn ustida ishlash; V) suhbatdoshlar doirasini tanlash, kitoblarni tanlash kabi. Kurs ishining predmeti: Matematika ham integrasiyalangan kurs- arifmetik materialni o'zlashtirishga imkon beruvchi arifmetika, algebra va geometriya elementlari va shu bilan birga algebra va geometriya, mehnat ta'limi asoslarini o'rgatishga tayyorgarlik. Boshdan integrasiyalangan kurs tabiatshunoslik (tabiatshunoslik asoslari, geografiya). Boshda integrasiyalangan yuqoridagi kurslardan tashkari quyidagi fanlar o'zaro birikishi mumkin: o'qish – rus tili, o'qish – tabiatshunoslik, o'qish – tasviriy san'at, o'qish musiqa, tabiatshunoslik – matematika, tabiatshunoslik – mehnat ta'limi, matematika – mehnat ta'limi, matematika - jismoniy tarbiya . Kurs ishining maqsadi: Didaktik tizimda predmetlararo asoslashda integrasiyalash o'qituvchi (ta'lim berish) va o'quvchi (ta'lim olish) harakatlarining mos kelishini ko'zda tutadi. Ikkala faoliyat ham umumiy tuzilishga ega: maqsadlar, sabablar, mazmun, vositalar, natijalar, nazorat. Biroq o'qituvchi va o'quvchi faoliyatlarining mazmunida farq bor. Kurs ishining vazifalari: 1. Maqsadli bosqichda o'qituvchi umumiy maqsadni qo'yadi. O'quvchilar, o'qituvchi boshchiligida predmetlararo bog'liqliklarini tushunib etishlari, turli predmetlardan kerakli bilimlarni tanlab olishlari kerak, bunda ular o'z e'tibor fikrlarini faqat umumiy bilimlarini o'zlashtirishga emas, balki, ko'chirish, tahlil qilish, shaxsning belgilari, qobiliyat va qiziqishlarining rivojlantirishga qaratishlari kerak. 2. Isbotlash bosqichida o'qituvchi o'quvchilarning dunyoqarashini o'stiruvchi bilimlarga turli predmetlar tushunchalarini umumlashtirishga rag'batlantiradi. O'quvchilar o'z irodalarini, dunyoqarashini kengaytiruvchi bilimlarga qiziqishi yo'naltiriladi. 3. Faoliyatning mazmun bosqichida o'qituvchi yangi o'quv materialini kiritadi, shu bilan birga integrasion dalillar, tushunchalar, muammolar majmui darajasidagi boshqa predmetlardan olingan tayanch bilimlarni jalb qiladi. O'quvchilar umumpredmetli tushuncha, muammolarni umumiy bilimlar darajasida o'zlashtiradilar. 4. Vositalar tanlash bosqichida o'qituvchi turli predmetlar bilimlarini umulashtirishga yordam beruvchi ko'rgazmali vositalarni darsliklar, tablisalar, sxemalar, savolnomalar, amaliy vazifalar. O'quvchilar ko'chirish, umumlashtirish, biriktirish xarakterlarini integrasion masalalarni hal qilishda ko'rgazmali vositalar yordamida bajaradilar. 5. Keyingi bosqis – natija. O'qituvchi ta'lim berish, rivojlantirish, tarbiyalash, maqsadida integrasiyani amalga oshirish uchun pedagogik bilimlarni qo'llaydi. O'quvchi bilimlar tizimida umumlashtirib, ularni amalda qo'llaydi. 6. Nazorat qilish bosqichida o'qituvchi bir- biri bilan bog'langan predmetlarga o'quvchilarnnng tayyorgarligini baholaydi, nazorat qiladi, o'zlashtirish sifatida baholaydi. O'quvchilar o'z bilimlarini baholashni, turli predmetlar bo'yicha o'z-o'zini ham, ularni birlashtirish ko'nikmalarini nazorat qiladilar. Tekshiruvlar ko'rsatishicha integral yondashuvni amalga oshirishga yordam beruvchi usul va vositalarga: 1. Evristik suxbatlar; 2. Umumiy suxbatlar; 3. Ekskursiyalar; 4. Ona tili, tabiatshunoslik darslarida kuzatishlar, badiiy asarlar matteriallari asosida nutq o'stirish uchun yozilgan ijodiy ishlar; 5. Ta'limning ko'rgazmali bo'lishi, metodlari; 6. Mustaqil ishlar; 7. O'qish, matematika darslarida og'zaki rasm chizish; 8. Imo ishoralarni ko'rinishlar (pantomimolar); 9. Tabiatshunoslik darslarida tabiat tasvirlarini ifodali o'qish; 10. Ona tili darslarida tabiatshunoslikka oid diktantlar, matnlar yozish (shu sinfga tsgishli orfogrammalarni takrorlagan holda); 11. O'lkashunoslik asosida matematik masalalarni hal qilish, schish va boshqalar. Ta’limni tabaqalashtirishda rad etmaydigan, uni to'ldiradigan integrasiya tizimini kiritish yaxlit dunyokarashga, o'zidagi bor bilimlarini mustaqil tartibga solish va turli muammolarni hal qilishga noan'anaviy yondoshish qobiliyatiga ega bo'lgan bilimdon yoshlarni tarbiyalashga an'anaviy prsdmstlarga bo'lib o'qitishga nisbatan ko'prok yordam beradi. Ta'limni integrasiya qilish mohiyati nimadan iborat? Ta'limga bog'liq «Integrasiya» tushunchasi 2 ta ma'noga ega: 1. O'quvchida atrof-olam to'g'risidagida yaxshi tasavvur hosil qilish (bu erda integrasiya ta'lim maqsadi sifatida ko'riladi). 2. Predmetli bilimlarnn yaqinlashtirish uchun umumiy platformani topish (bu erda integrasiya - ta'lim vositasi). I.BOB. HOZIRGI KUNDA TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNI BILIMGA QIZIQTIRISH VA MUSTAQIL FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH. 1.1. Bilimga qiziqtirishning metodologik ahamiyati Metodologiya — tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi taʼlimot. M. metodlar haqidagi taʼlimot yoki yalpi-umumiy bilish metodi, deb ham taʼriflanadi. M. metodlarga va umuman voqelikka qanday yondashish yoʻlini oʻrgatadi. Voqelikning muayyan qismini, biror jihatini, rivojlanishining ayrim holatini oʻrgatuvchi M.ga metafizikani, voqelikning chiziqli rivojlanish, oʻzgarish jarayonini va uni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorliklarni aks ettiruvchi M.ga dialektikani, voqelikda roʻy beruvchi keskin, halokatli oʻzgarishlar, nochiziqli rivojlanish jarayonlarini oʻrganishda qoʻllaniladigan M.ga sinergetikapsh misol sifatida koʻrsatish mumkin. M.ga ilmiy bilishning, voqelikni anglash va oʻzgartirishning algoritmi sifatida ham qarash mumkin. Masalan, Yunonistonda geometriya yer maydonlarini oʻlchashda normativ yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qilgan va geometriya ilmini falsafani oʻrganish uchun muhim M. deb bilishgan. Platon maqbarasiga kiraverishdagi eshikka "kimki geometriyani bilmasa, bizning oldimizga kirmasin" deb yozib qoʻyilgan ekan. Falsafada esa olamni anglashda Geraklitning logosk M. vazifasini oʻtagan. M. taraqqiyotiga Sokrat, Aristotel jiddiy hissa qoʻshishgan. Forobiy sha-rkrna fikrlash uslubi nuqtai nazaridan Aristotel asarlarini sharxlaydi. Bunday sharxlar Aristotel merosini oʻrganishda M. boʻlib kelgan. Ibn Sino oʻzining xotiralarida Aristotelning "Metafizika" asarini 40 marotaba oʻqib chiqsa ham hech narsa tushu na olmaganligini, bu asarning mazmuniga Forobiyning sharxlarini oʻqigandan soʻnggina tushunib yetganligini yozib qoldirgan. M. haqida F. Bekon, R.Dekart, J. Lokk, G. Galiley va boshqa yevropalik olimlar maxsus kitoblar yozishgan. Shuningdek, M. rivojiga Kant, Fixte, Shelling, Gegel jiddiy hissa qoʻshishgan. Gegel dialektik M.ning asoslarini ishlab chiqdi. xx-asrda sinergetik, strukturalistik va germenevtik M.lar falsafada eng obroʻli falsafiy M.lar sifatida nom qozondi, sistemaviy va kompleks yondashish M.lari esa insonning barcha hayotiy jarayonlarida keng qoʻllanilmoqda.Bugungi kunda sinergetika M.si olamning chigal muammolarini tadqiq etishda, halokatli portlashlar, nochiziqli oʻzgarish jarayonlarining mohiyatini tushunib yetishda, olamning vujudga kelishini ilmiy asoslashda kuchli evristik bilish quroli vazifasini oʻtamoqda. Metod deganda insonning muayyan ilmiy yoki amaliy faoliyatini to`g`ri uyushtirish yo`li, usuli nazarda tutiladi. Metod qoida, tartib, usul, harakat mezonlari yig`indisi bo`lib hisoblanadi. Inson faoliyati turlariga ko’ra metodlar ikki xil bo’ladi; -amaliy faoliyat usullari -ilmiy bilish metodlari. Metodologiya tushunchasi 2 ma’noda qo`llaniladi: 1. Metodologiya – ilmiy bilish, bilish metodlari majmui. 2. Metologiya – ilmiy bilish metodlari to`g`risidagi ta’limot. Ilmiy bilish metodlari: Umumfalsafiy metodlar: sofistika; eklektika; dogmatika; formal- mantiq tafakkur; metafizika; dialektika. Umumilmiy metodlar: kuzatish; analiz va sintez; o`lchash; induksiya; deduksiya. Xususiy ilmiy metodlar: matematika; fizika; ximiya; tarix va boshqa fanlar metodlari. Umumfalsafiy metodlar deganda olamni falsafiy anglash usullari nazarda tutiladi. Falsafiy tafakkurlash uslublari – olam mohiyatini ochishga yo`naltirilgan tafakkur uslublari hisoblanadi. Falsafiy tafakkurning tarixiy tiplari; sofistika eklektika dogmatika formal-mantiqiy tafakkur metafizik tafakkur dialektik tafakkur uslublari Sofistika – antik davrda shakllangan, dastlab notiqlik, donishmandlik ma'nolarini ifodalagan. Notiqlikda, donishmandlikda nom chiqargan faylasuflarni sofistlar deb atalgan. Keyinchalik sofistika “soxta donolik” ma'nosida qo`llangan. Eklektika – narsa va hodisalarning asosiy va muhim bo`lmagan tomonlarini birdek qamrab olish, muhim xossa, xususiyatlarni ikkinchi darajali nomuhim tomonlardan ajrata bilmaslik. Dogmatika, dogmatizm – biron-bir fikr, g`oya, ta'limot, aqidalarga qatiy ishonish, uni hech qanday isbotsiz, ko`r-ko`rona qabul qilish; g`oyani mutlaqlashtirish. Formal-mantiqiy tafakkur – fikr yuritishda tafakkur qonun - qoidalarga amal qilish. Metafizika – bu metod XVII-XVIII asrlarda tabiatshunoslik fanlari taraqqiyotida muhim o`rin tutgan. Xususiyatlari: a)olamdagi narsa va hodisalarni alohida tarzda o’rgangan; b) narsa hodisalardagi o’zgarishlar, taraqqiyotini ko’ra bilmagan. Dialektik tafakkur uslubi: Dialektik tafakkur olamdagi narsa va hodisalarni o`rganishda ularning hamma tomonlari va boshqa narsa va hodisalar bilan aloqa va munosabatlarini hisobga olgan holda hamda ularni harakatda, o`zgarishda va rivojlanishda olib o`rganishni talab qiladi. Sinergetika: Sinergetika olamni ilmiy bilishning fanlararo usuli sifatida XX asrning 60-70 yillarida shakllandi. Asoschilari nemis olimi, fizik G.Xaken, rus olimi I.Prigojin. Sinergetikaning asosiy g`oyasi; olamda yemiruvchilik va bunyodkorlik, degradatsiya va evolyutsiya, xaos va tartib teng huquqli tarzda mavjud. Shunday ekan olamni bilmoq uchun barqarorlik bilan birgalikda beqarorlikni, tartib bilan birgalikda betartiblik (xaos)ni o`rganish zarur. I.Prigojin “Beqarorlik falsafasi” asarida beqarorlikni – borliqning muhim jihati, uni hisobga olish zarur, deb hisoblaydi. Metodologiya tushunchasi– faoliyatda qo`llaniladigan ma`lum usullar tizimi (fanda, siyosatda, san’atda va h.k.) va tizim haqidagi ta`limot yoki metod nazariyasi. Metodologiya faqat metodlarni emas, balki tadqiqotni ta’minlovchi boshqa vositalarni ham o`rganadi. Ixtiyoriy fanning asosi metodologiyadir. Metodologiya termini orqali faoliyatning metodlari, strukturasi, mantiqiy shakllanishi va vositalarini o’rgatuvchi ta`limot tushuniladi. Metodologiya–o’rganilayotgan masalani xususiyatlarini e`tiborga olgan holda tadqiqot metodlarini tanlash va qo’llash imkonini yaratib beruvchi fandir. Maxsus-ilmiy va falsafiy metodologiyalar mavjud bo’lib, maxsus –ilmiy metodologiya o’z navbatida bir necha pog’onaga bo’linadi: • umumiy va ilmiy metodologik kontseptsiyalar; • alohida maxsus fanlar metodologiyasi; •tadqiqotlar metodiqasi. Kimki metodologiyani yahshi bilsa, u muammolarni yechish uchun eng maqbul tadqiqot metodlarini tanlay oladi, avvalgi tadqiqotlarning` natijalari asosida yangi ilmiy nazariyani yaratish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bilish jarayoni bevosita aniq va konkret metodlarni talab qiladi, ularning yig’indisi esa ushbu fanning tadqiqot metodikasini tashkil qilib, maxsus-ilmiy metodologiya ning` ma`lum bir pog’onasi hisoblanadi. Metod (yunon. metodos – usul)– keng ma`noda yo`l, ijodiy faoliyatning har qanday shakli kabi ma`nolarni anglatadi. Metod u yoki bu shaklda ma`lum qoida, tartib, usul, harakat va bilim mezonlarining yig’indisi hamdir. Metod-ilmiy tadqiqot metodikasining asosidir. Metod deganda ma`lum jarayonni nazariy jihatdan ta`riflab berish va amaliy jihatdan amalga oshirish uchun foydalaniladigan usul tushuniladi. Metodlar umumiylik darajasi va amal qilish doirasiga ko`ra bir necha guruhga bo`linadi. Ular: fan metodlari, xususiy ilmiy metodlar, umumilmiy tadqiqot metodlari, empirik tadqiqot metodlari, nazariy tadqiqot metodlari, umummantiqiy metodlar, fanlararo tadqiqot metodlari, falsafa metodlari, ijtimoiy-gumanitar fanlar metodlari kabilardir. Metod metodikada konkretlashtiradi. Tadqiqodlarni ma`lum bir ketma – ketlikda va yuqori samarada bajarish uchun qo’llaniladigan metodlarning` tizimi metodika deyiladi. Metodikalar turlicha bo’lishi mumkin: eksperimental va nazariy tadqiqodlar metodikasi, olingan natijalarni qayta ishlash va rasmiylashtirish metodikasi, tadqiqotlar samarasini baholash metodiqasi va h.k. Ilmiy tadqiqot ishlariga kirishishdan avval, uning metodlarini, shakllarini, vositalarini to’g’ri tanlab olish va metodikani ilmiy jihatdan asoslash lozim. Talabalarga fan tushunchasi mohiyatini etkazish ancha mushkul. Ko’p sonli ta`riflarga ega bo’lgan fan uch asosiy shakl-shamoyilda namoyon bo’ladi. U yo faoliyat shakli, yo muayyan fanga doir bilimlar tizimi yoki majmui, yo ijtimoiy institut sifatida tushuniladi. Ilmiy ijodda tilning o`rni «So`z bilan munozaralar qilinadi, tizimlar tuziladi», deb yozgan edi buyuk Gyote. Darhaqiqat, so`z boyligidan, oddiy og’zaki tildan, xuddi shuningdek maxsus ilmiy tildan mazmunli, unumli foydalanishni bilmagan odam ilmiy munozara va muhokama yurita olmaydi. Ilmiy ijod, ilmiy kashfiyot natijalari ilmiy maqola, hisobot, dissertatsiya, monografiya va hokazolar shaklida til, so`z bilan rasmiylashtiriladi. Ilmiy bilish va ijodda inson tilining faolligi muammosi til va tafakkur falsafiy muammosi bilan uyg’unlashadi: ularning o`zaro aloqasi uzviy, ajralmas xususiyatga ega, zero, ong, ma`naviyatning oliy ifodasi, shaxsning ichki, sub`ektiv olami insonning murakkab tuzilishga ega bo`lgan miyasining funktsiyasi sifatida vujudga kelishi mumkin bo`lgan, inson miyasi esa mehnat va nutq ta`sirida shakllangan. Ong va til birdam, ammo bu ichki ziddiyatlarga to`la birdamlik. Ong voqelikni aks ettiradi, til esa uni ifodalaydi va fikrni ifoda etadi. Nutqda insonning fikrlari, obrazlari va tasavvurlari, sezgilari, emotsiyalari va kechinmalari moddiy shakl (og’zaki nutq - ovozli, yozma nutq - yozma shakl) kasb etadi va shu asno shaxsning ichki olamidan tashqi olamga o`tadi, boshqa odamlarning mulkiga aylanadi. Inson tili - odamlarning bir-biriga ta`sir ko`rsatish, ularning bir-biri bilan aloqa qilish va bir-birini tushunish vositasidir. Til ongni va uning bilish, ijodiy funktsiyalarini shakllantiradi. Insonning aqlga muvofiq nutqi, tili bir avlod vakillari o`rtasida ham, o`tmish va kelajak avlodlar o`rtasida ham aloqa funktsiyasini bajaradi. Til yordamida kitoblar, solnomalar, manuskriptlarda ifodalangan o`tmish voqea-hodisalari haqida tarixiy xotira, axborot bugungi kunga kirib kelmoqda. Bilim, ilmiy ijod durdonalari til va kitob orqali avloddan avlodga o`tib, ilmiy ijod jarayonining vorisiyligi va uzluksizligini ta`minlab kelayotir. Inson tafakkurining eng oliy yutuqlari so`zlarda o`zining aniq ifodasini topadi. Til - inson fikrini ifodalashning universal vositasidir. Til inson bilan birga vujudga keladi va uning hayotida favqulodda muhim o`rin tutadi. Til yordamida inson boshqa odamlar bilan aloqa qilib va axborot almashib qolmay, ilmiy va falsafiy abstraktsiyalar, tushunchalar, mushohadalar ham yaratadi. Til yordamida inson ongida hodisalar va predmetlarning ideal obrazlari va modellari yaratiladi. Shunday qilib, ong va til birdir, zero, ular kelib chiqishi va tarixiy taraqqiyoti jarayonida bir-biri bilan chambarchas bog’langandir. Til - fikrning moddiy shaklidir, mohiyat e`tibori bilan, ong ham, til ham ijtimoiy xususiyatga ega. Qadimgi ajdodlarimiz bir-biriga nimadir aytish, o`z fikrlari va bilimi bilan o`rtoqlashishga ehtiyoj sezgan qadim davrlarda tilga ehtiyoj tug’ilgan. Tafakkur va til bir-biridan alohida mavjud bo`lmaydi. Til tafakkurni ob`ektivlashtiradi, uni boshqa odamlarga tushunarli qiladi, odamlar o`zini qurshagan muhit haqida til shaklida tasavvur hosil qiladi. Ichki va tashqi motivatsiyani tanlaymiz Ichki motivatsiya haqida kamdan-kam bosh qotiramiz. Bizning samimiy xohish-istaklarimiz, holatimizni tushuntirish uchun birgina so‘z yetarli - "istayman". Bolalar o‘zlariga yoqadigan guruhning qo‘shig‘ini bajonidil tinglashadi, o‘z qo‘llari bilan biror narsa yasashadi yoki sarguzasht romanlar o‘qishadi, chunki ularga shunday qilish yoqadi. Tashqi motivatsiya har xil bo‘ladi - cho‘ntak pullaridan tortib, to maktabdagi baholargacha. Buni bir gap bilan izohlash mumkin: "Mana bunday qilsang, buni qo‘lga kiritasan". Psixolog Alfi Kon "Mukofot bilan jazolash" kitobida nafaqat ota-onalarni, balki o‘qituvchilarni ham turli imtiyozlarni qo‘llashdan ogohlantiradi. Ba'zi ota-onalar farzandi yaxshi o‘qishi uchun hayvonot bog‘iga olib borishni va'da qilishadi, boshqalari qimmatbaho gadjyetlarni xarid qilishadi va hatto pul ham berishadi. Muammo shundaki, bu usul ish bermaydi: o‘quvchi shunday o‘qishda davom etaveradi, boz ustiga, va'da qilingan narsaga erisha olmagani uchun yaqinlaridan xafa ham bo‘ladi! Nima uchun tashqi motivatsiyani oshirish ish bermaydi? Biz "Mana bunday qilsang, buni qo‘lga kiritasan", degan paytimizda bola dastlab va'dani ishtiyoq bilan qabul qiladi. Shu bilan birga, unda o‘zini o‘zi himoyalash instinkti ham ishga tushadi. Bola muammoni hal qilishning ijodiy usulini emas, eng ishonchli va qisqa yo‘lini izlay boshlaydi. U o‘ziga o‘zi savol beradi: "Tavakkal qilib, nazorat ishini o‘zim yozishimga ne hojat? Yaxshisi, a'lochilardan ko‘chirib olaman, shunisi ishonchliroq". Qarabsizki, maqsadlar o‘zgarishi ro‘y beradi: bilim olish uchun o‘qish emas, mukofot olish uchun o‘qish. Tashqi motivatsiya zo‘r ishlashi mumkin, faqat ichkisi bilan birga. U o‘z-o‘zidan oldinga harakatlanmaydi, shunchaki "ishni uddalash", tezroq xohlagan narsasiga erishishga majbur qiladi. O‘qishga bo‘lgan qiziqishga nima ta'sir qiladi? Kon motivatsiyaga ta'sir ko‘rsatuvchi uch omilni ajratadi: 1. Kichik yoshdagi bolalar o‘qishga tayyor va ular buning uchun hech narsa talab qilishmaydi. Ularda ichki motivatsiya kuchli rivojlangan bo‘ladi: ular o‘zlariga qiziq bo‘lgani uchun ham o‘qib o‘rganishadi. 2. Ichki motivatsiyani saqlab qola olgan bolalar samarali o‘qishadi. Qolganlarni esa uddalay olmaydi deb hisoblashadi, biroq bunday emas. Ba'zi maktab o‘quvchilari faqat past baho olishsa-da, boshqa sohalarda o‘zlarini ijobiy namoyon etishadi. Masalan, sevimli xonandasining o‘nlab qo‘shiqlarini yoddan bilishadi (matematikada esa ko‘paytirish jadvalini eslay olishmaydi). Yoki fantastikani berilib o‘qishadi (klassikaga esa qo‘l tekkzishmaydi). Ularga shu qiziq. Ichki motivatsiyaning mohiyati ham shundadir. 3. Imtiyozlar ichki motivatsiyani yo‘qqa chiqaradi Psixologlar Kerol Eyms va Kerol Duek ota-onalar hamda o‘qituvchilar qandaydir imtiyozga urg‘u berishganda bolalarning qiziqishi darhol so‘nishini aniqlashdi. O‘qishga motivatsiyani qaytarish — uzoq jarayon va buning muvaffaqiyati asosan ota-onaga bog‘liq. Kattalar eng avvalo uch narsa haqida bosh qotirishlari kerak: mazmun, hamkorlik va tanlov erkinligi. 1. Mazmun . Bola talabimizni bajarmaganida biz uning xatti-harakatlariga ta'sir ko‘rsatish usullarini qidiramiz. Yaxshisi, talabingiz qanchalik to‘g‘ri ekani haqida o‘ylab ko‘ring. Farzandingiz fizikadan faqat "4" va "5" olmasa, buning hech qanday qo‘rqinchli joyi yo‘q. Bolalar "shovqin qilmaslik" borasidagi talabimizni "quloqsiz" ekanliklari uchun emas, o‘z yoshlarining psixologik xususiyatlari sababli rad etishadi. 2. Hamkorlik . Afsuski, bola bilan muloqot qilish kontekstida bu so‘z ko‘p ota-onalar uchun notanish. Biroq farzandlaringiz qancha katta bo‘lganlari sari, ularni shuncha ko‘p hamkorlikka jalb qilishingiz kerak. Muhokama qilish, tushuntirish berish, birga rejalar tuzish kerak. Bola bilan katta odamdek suhbatlashishga harakat qilib ko‘ring. 15 yoshli bolaning kosmonavt bo‘lish orzusiga bee'tibor bo‘lish kerak emas. Nima uchun buning ilojsiz ekanini xotirjam o‘tirib tushuntiring. Ehtimol, o‘g‘lingiz sizning so‘zlaringiz orasidan o‘sish uchun ichki motivatsiya topa olar. 3. Tanlov erkinligi . Bola o‘zini jarayonning bir bo‘lagidek his qilishi kerak, shunda u muammo yechimini topishga mas'uliyat bilan yondashadi. Farzandingiz o‘zini yomon tuta boshlasa, undan buning sabablarini so‘rang. Siz "shundoq ham gap nimadaligini bilaman" deyishingiz mumkin, shunday bo‘lsa-da, urinib ko‘ring. Ehtimol, uning javobi sizni ajablantirar. Bolaning ichki holatini to‘g‘irlash oson emas, shunga qaramay, bu yo‘nalishdagi sa'y-harakatlar o‘z mevasini berishi mumkin. 1. Farzandingizni qabul qilishni o‘rganing. Masalan, qizingizning yangi imdji sizga yoqmasligi mumkin, lekin siz uni qabul qilishingiz kerak. Boshqacha aytganda, gap erkalatish emas, tushunish haqida bormoqda. 2. Samimiy suhbatlashing . Agar farzandingiz bilan qalban yetarlicha yaqin bo‘lsangiz, dastlab u bilan shunchaki suhbatlashing. Uning nimalarga qiziqishi hamda o‘qishda qanday muammolar yuzaga kelayotgani haqida so‘rang. Vaziyatdan chiqish yo‘lini birga toping. 3. Bolaga hayotdagi maqsadi borasida bir to‘xtamga kelishga yordam bering. Ko‘pincha ichki motivatsiya bo‘lmaydi, chunki bola bu formulalar, oxiri yo‘q qoidalar va teoremalarning nima uchun kerakligini tushunmaydi. Farzandingiz maktabni tugatganidan keyin nima bilan shug‘ullanishi istashi borasida bir to‘xtamga kelishi muhim. Buni tushunishga ota-ona bilan uzoq suhbatlar, professional yo‘nalish bo‘yicha maslahatlar va o‘smirlar uchun kitoblar yordam beradi. 4. O‘quv jarayonini bolaning qiziqishlari ustiga quring. O‘qishda bolaning samimiy qiziqishlari (ichki motivatsiyasi)ni maktabdagi darslar bilan birlashtirishga harakat qilish kerak. Bu jarayon individual va ota-onalar tomonidan katta e'tibor talab qiladi. Masalan, ingliz tilini sevimli filmingiz yordamida o‘rganishingiz mumkin. Kompyuter o‘yinlarini juda yaxshi ko‘ruvchi o‘smirni esa dasturlash va u bilan bog‘liq bilimlar qiziqtirishi kerak. Boladan ichki motivatsiyani tortib chiqarish — eng muhim vazifalardan biri. Zukko, dono, farzandining hayotiga samimiy qiziqadigan ota-ona uchun esa bu muammo emas. Qizil tasmachalar Oldindan qizil qog‘ozdan tasmachalar qirqib olaman. Har bir to‘g‘ri javob uchun o‘quvchi bitta tasma oladi. O‘quvchi tasmani qo‘lga kiritganda, o‘z sa'y-harakatlarining moddiy natijasini his qiladi. O‘quvchi uch va undan ortiq tasmaga ega bo'lganda baho qo‘yiladi. Kartochkalar Ushbu metod formulalar, harfli belgilar, o‘lchov birliklarini eslab qolish uchun juda qo‘l keladi. Uning mohiyati shundaki, o‘quvchilar uyda kartochkalar tayyorlaydi, ularning old tomoniga kattalik nomi va uni ifodalaydigan harf, orqa tomoniga esa o‘lchov birligi yozadi. Bunday kartochkalar yordamida formulalarni tuzish va eslab qolish mumkin. Blis-so‘rovnoma Qisqa va tez javob berishni talab qiladigan savollar tuziladi. Jami beshta savol beriladi, javoblarning to‘g‘riligi va to‘liqligiga qarab baxo qo‘yiladi. Marafon 8 va 9 sinf o‘quvchilari uchun o‘rtacha murakkablikdagi savollar tuziladi. Bo‘lg‘usi musobaqadan bir hafta oldin savollarni o‘quvchilarga tarqataman. Ular uyda tayyorlanishadi va belgilangan kuni dars paytida stolimdagi savol raqamini tanlashadi, unga javob berishadi va og‘zaki javobdan so‘ng doskada yechish uchun masala raqamini tanlashadi. Qizil bayroqchalar Qizil bayroqcha — bu sinfdagi faollik uchun mukofot. Agar o‘quvchi keyingi darslarda faolligini pasaytirsa, unda bayroqcha berilmaydi. Bunday rag‘batlar soni chorakda bahoni yaxshilash imkonini beradi. Elektron kundalik Maktabimizda elektron jurnal va kundaliklar joriy etilishi bilan o‘quvchilar yanada mas'ulroq bo‘la boshlashdi. Ular elektron jurnaldagi bahoni yo‘q qilishning imkoni mavjud emasligini tushunishadi, shu bois uyda darsga yaxshiroq tayyorlanishga harakat qilishadi, ko‘proq faollik ko‘rsatishadi. Ota-onalar Kundalik tizimida barcha baholarni ko‘rib turishi ham bolalarning sa'y-harakatlariga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Nazarimda, elektron kundalik – bu bilim olish sifatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatuvchi o‘quvchilarni motivasiyaga yo'naltirishning samarali usulidir. Darhaqiqat, nega zamonaviy bolalar kitoblarga muhtoj? Ilgari kitob deyarli yagona ma’lumot manbai va dam olishning eng yaxshi shakllaridan biri edi. Bugunchi? Ma’lumot va o‘yin-kulgi dengizi bizning ruhiyatimizni televizor ekrani, kompyuter monitori orqali to‘ldiradi. Ha, harakatlanuvchi rasm har doim harakatsizidan yaxshiroq, chunki u jonli muloqot illyuziyasini yaratadi, bizni yolg‘izlikdan xalos qiladi. Tugmachani bosasiz va hayotingizga boshqa birovning quvonchi, qo‘rquvi, umidi va umidsizliklari to‘lqini kirib, sizni kundalik hayotdan chalg‘itadi. Xuddi shunday his-tuyg‘ularni olish uchun kitobning nechta sahifasini o‘qish kerak? Ammo muammo shundaki, madaniyat (kitoblar, badiiy filmlar, san’at) inson shaxsini, ayniqsa bolalik davrida shakllantiradi, shuning uchun bolalarni kitob o‘qish va uni sevishga o‘rgatish kerak. Agar siz haqiqatan ham farzandingizni kitobga oshno qilmoqchi bo‘lsangiz, quyidagi tavsiyalarga amal qilish maqsadga muvofiq: Tug‘ilgandan boshlab bolaga kitob o‘qib bering . Ha, chaqaloq hali so‘zlarni tushunmaydi, lekin ona o‘qigan she’rlar chaqaloqqa uning yaqinligi haqida “gapiradi”. Onasining ovozi va ohangi uni tinchlantiradi. 10 oydan bir yarim yilgacha bolaning so‘z boyligi shakllana boradi. U butun his-tuyg‘ulari bilan dunyoni faol ravishda o‘rganadi axir. Biroq kitob o‘qishda to‘rt daqiqadan ortiq bo‘lmagan e’tibor bosqichidan oshib ketmang. Ikki yoshdan boshlab bola alohida so‘z va iboralarni hikoya sifatida qabul qiladi va uch yoshda u nafaqat tinglovchi, balki faol suhbatdoshga ham aylanadi. Bu vaqtda u qayta o‘qishga ishtiyoqni rivojlantiradi. Ularga kitobni 20 daqiqadan ortiq o‘qib bermang. Bu bola ayni yoshda bardosh bera oladigan maksimaldir. O‘qishni o‘yinga aylantiring. Farzandingizni erta bolalikdan kitob bilan tanishtirmoqchi bo‘lsangiz, bu jarayonni o‘yin tarzida olib boring. "Yodda tuting, siz eng aqlli bo‘lasiz", "Katta bo‘lganingizda eng yaxshi insho yozuvchi bo‘lasiz" - bunday dalillar ishlamaydi. Bu kabi ta’kidlarni nutqingizdan chiqarib yuboring. Takrorlashdan qo‘rqmang. Farzandingiz bir necha yillardan beri sizdan bir xil kitobni tunda o‘qishingizni so‘rasa, bezovtalanmang yoki hayron bo‘lmang. U shunchaki uning uchun psixologik qulaylikni ifodalaydi. Sizda ham shunday kitob bo‘lishi mumkin. Agar siz uni hozir o‘qisangiz, bolaligingizda boshdan kechirgan qulay holatga qaytasiz. Siz hatto ushbu kitobni bolangizga tanishtirmoqchi bo‘lishingiz mumkin, ammo u siz uchun qanday bo‘lsa, u uchun ham shunday bo‘lishiga kafolat yo‘q. Bularning barchasi juda individualdir. Qoidaga ko‘ra, har kuni bir xil kitoblarni o‘qish sakkiz yoshda “tugaydi”. She’r yodlating . Buning uchun eng maqbul vaqt – tug‘ilishdan sakkiz yoshgacha bo‘lgan davr! Bu sizdan ortiqcha qiyinchilik talab qilmaydi, chunki bu yoshda bolalar uchun yodlash oson. O‘rta maktabda, agar siz ilgari bu mahoratni rivojlantirmagan bo‘lsangiz, biroz harakat talab qiladi. Bolaga adabiyotni tanlashiga ruxsat bering. Farzandingizga uni qiziqtiradigan kitoblarni tanlashiga ruxsat bering. Har bir kitob qaysidir ma’noda foydalidir. Nasr nutq mahoratini egallashga yordam beradi, she’riyat esa ritm tuyg‘usini rivojlantiradi. Yaxshi o‘qilgan kitob psixologik qulaylik yaratadi, notanish kitob esa yangi bilimlarni beradi. Ertak syujyeti fantaziyani, real syujyet esa hayotiy tajribani boyitadi. Qisqa hikoya ixcham hikoya qilishni o‘rgatadi, uzoq hikoya esa xotirani tarbiyalaydi. Bolalar maktabda tavsiya etilgan adabiyotlarni o‘qishni istamaydi. Sababi har bir bola bir xil narsani afzal ko‘rishi qiyin masala. Kimgadir boshlanishi, juda tez tugashi va oxiri bo‘lgan qisqa hikoyalar yoqadi. Boshqalari esa qisqa hikoya qahramoni bilan tanishishning ma’nosini ko‘rmaydi, chunki ular u bilan tezda xayrlashishga tayyor emas. Ular qahramon bilan bir muncha vaqt yashashlari kerak. Farzandingizni o‘qishga majburlamang . O‘qishga bo‘lgan ishtiyoq ichkaridan shakllanadi, shuning uchun ham bolani besh yoki olti yoshdan boshlab o‘qishga majburlash xavfli. Umuman olganda, "kerak" so‘zi ehtiyotkorlik bilan, jiddiyroq yoshda, ya’ni 5-6-sinfdan boshlab faqat maktab adabiyotiga nisbatan qo‘llanilishi lozim. Agar bola o‘qishni istamasa, buning hech qanday yomon joyi yo‘q. Ota-onalar ko‘pincha farzandining o‘qishni bilmasdan turib maktabga borishidan qo‘rqishadi. Hammasi o‘qituvchiga bog‘liq. Ayrim pedagoglarning ta’kidlashicha, bolani ma’lum darajaga yetkazib maktabga olib kelishsa, u maktabdagi takrorlanuvchi mashg‘ulotlaridan zerikib qoladi va o‘qishga nisbatan qarashlari o‘zgaradi. Atrofni kitob bilan to‘ldirish, undan zerikishga sabab bo‘ladi. Bir ota bayramga farzandlari uchun talaygina kitoblar olib keladi va ularga “Sizlarga sovg‘a olib keldim”, deydi. Bolalar qiziqish bilan uning atrofini o‘rab olishadi, kitoblarni ko‘rgach esa, “Kitob uchun rahmat, sovg‘a qani?” deb javob berishadi. Bolaligimizda har doim kitoblar kam bo‘lgan. Shu sababli uni o‘qishga bo‘lgan ishtiyoq katta edi. Bu tajriba asosli bo‘lishi mumkin. Ayniqsa siz o‘qishni xohlaganda uning bo‘lmasligi xohishning ortishiga olib keladi. O‘zingiz o‘qigan kitoblaringizni bolalaringiz bilan muhokama qiling . Ota-onalarning farzandlari oldida kitob o‘qishi juda kam uchraydi. U bilan hozir o‘qiyotgan kitobingiz haqida suhbatlashish uchun ushbu daqiqalardan foydalaning yoki hatto parchalarni o‘qishga harakat qiling. Farzandlaringiz oldida boshqalar bilan kitoblarni muhokama qilishingiz mumkin. Ovoz chiqarib o‘qing. Ovozingizni diktofonga yozib oling. Ota-onalar butun kunni ishda o‘tkazishadi va agar uydaligida ular kamida o‘n daqiqa davomida farzandlariga ovoz chiqarib o‘qib berishsa, bu munosabatlarni ushlab turadigan kuchli qulfga aylanadi. Ovoz yozib olish uchun telefon mos kelmaydi, chunki u doimo o‘ziga e’tibor qaratadi. Diktofonda faqat bitta tugma mavjud - uni yoqish va o‘chirish mumkin. Albatta, bu kabi texnikalar ko‘p va qay biri siz va farzandlaringiz uchun mos tushishini o‘zingiz tanlashingiz lozim. 1.2. Ta’limda ijodiy fikrlash ko’nikmalarini tarbiyalash Fikrlash barcha odamlarda keng tarqalgan bo‘lib, har bir shaxs bir qator o‘ziga xos bilim va ko‘nikmalarga ega. Boshqacha qilib aytganda, har bir inson turli xil fikrlash jarayonlarini qabul qilishi va rivojlanishi mumkin. Fikrlash tug‘ma emas, alsincha keyinchalik rivojlanadi. Garchi shaxslarning shaxsiy va kognitiv xususiyatlari fikrlashning bir yoki bir nechta o‘ziga xos turlarini afzal ko‘rishga undaydigan bo‘lsa-da, odamlar har qanday fikrlash turini rivojlantirishi va amalda qo‘llashi mumkin. Garchi an’anaviy usulda fikrlash aniq va chegaralangan faoliyat sifatida talqin qilinsa-da, bu jarayon oddiy emas. Boshqacha qilib aytganda, fikrlash va fikrlash jarayonlarini amalga oshirishning muayyan usuli yo‘q. Darhaqiqat, operatsion fikrning bir nechta o‘ziga xos usullari aniqlangan. Shu sababli, bugungi kunda odamlar turli xil fikrlash uslublarini taqdim etishi mumkin degan fikr qo‘llab-quvvatlanmoqda. Boshqa tomondan, har bir fikr turi aniq vazifalarni bajarish uchun samaraliroq ekanligini ta’kidlash lozim. Muayyan bilim faoliyati fikrlashning bir yoki boshqa turlaridan ko‘proq foyda keltirishi mumkin. Shunday qilib, fikrlashning har xil turlarini bilish va rivojlantirishni o‘rganish muhimdir. Bu haqiqat insonning bilim qobiliyatlaridan to‘liq foydalanish va turli muammolar uchun turli qobiliyatlarni rivojlantirishga imkon beradi. Hozirgi kunda zamonaviy ta'lim jarayonida interfaol usullar va zamonaviy axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish kundan-kunga ortib bormoqda. Bunday bo‘lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha an'anaviy ta'limda faqat tayyor bilimlarni egallashga o‘rgatilgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish esa ularni egallayotgan bilimlarini o‘zlari qidirib topish, mustaqil o‘rganish va fikrlash, tahlil qilish, hatto yakuniy xulosalarni ham o‘zlari keltirib chiqarishga o‘rgatadi.Jahon mamlakatlari kelajak kadrlarni tayorlashda talabalarni zamonaviy bilimlar bilan o‘qitish, mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini shakllantirish, egallangan bilimlarini ijodiy tarzda qo‘llash zamonaviy ta’limning asosiy masalalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. “Kreativlik” va “pedagogik kreativlik” tushunchalarining mohiyati. Zamonaviy pedagogikada “kreativ pedagogika” tushunchasi qoʼllanila boshlaganiga hali u qadar koʼp vaqt boʼlmadi. Biroq, oʼqitish jarayoniga innovatsion hamda ijodkorlik yondashuvlarini qaror toptirishga boʼlgan ehtiyoj “Kreativ pedagogika”ning pedagogik turkum fanlar orasida mustaqil predmet sifatida shakllanishini taʼminladi. Ushbu predmet asoslarini pedagogika tarixi, umumiy va kasbiy pedagogika hamda psixologiya, xususiy fanlarni oʼqitish metodikasi, taʼlim texnologiyasi va kasbiy etika kabi fanlarning metodologik gʼoyalari tashkil etadi. “Kreativ pedagogika” fanining umumiy asoslari mutaxassis, shu jumladan, boʼlajak mutaxassislarning kasbiy kamol topishlari uchun zarur shartsharoitni yaratishga xizmat qiladi. Shaxsning mutaxassis sifatida kasbiy kamol topishi, rivojlanishi oʼz mohiyatiga koʼra jarayon tarzda namoyon boʼladi. Kasbiy yetuklik inson ontogenezining muhim davrlari kasbiy kamol topish, rivojlanish gʼoyalarining qaror topishi (14-17 yosh)dan boshlanib, kasbiy faoliyatning yakunlanishi (55-60 yosh)gacha boʼlgan jarayonda kechadi. Ijodkor shaxsning shakllanishi va rivojlanishi uning ichki va tashqi olami oʼzgarishining oʼzaro mos kelishi, ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlar hamda inson ontogengizi – tugʼilishidan boshlab to umrining oxiriga qadar uzluksizlik, vorisiylikni taqozo etadigan faoliyat mazmuniga bogʼliq. Maʼlumki, kasbiy tajriba bilim, koʼnikma va malakalarning integratsiyasi sifatida aks etadi. Biroq, kasbiy-ijoiy faoliyat koʼnikmalarining oʼzlashtirilishi nafaqat amaliy koʼnikma va malakalarning integratsiyasi, mutaxassis sifatida faoliyatni samarali tashkil etish usul va vositalarini ishlab chiqishni emas, shu bilan birga kasbiy ijodkorlik metodologiyasidan xabardor boʼlish, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va kreativ xarakterga ega shaxsiy sifatlarining yetarli darajada oʼzlashtirilishi talab etadi. Ijodkor shaxsning shakllanishini shaxsning oʼzaro mos tarzda bajarilgan ijodiy faoliyat va ijodiy mahsulotlarni yaratish borasidagi rivojlanishi sifatida belgilash mumkin. Ushbu jarayonning surʼati va qamrovi biologik va ijtimoiy omillar, shaxsning faolligi va kreativ sifatlari, shuningdek, mavjud shart-sharoit, hayotiy muhim va kasbiy shartlangan hodisalarga bogʼliq. Zamonaviy sharoitda pedagogning kreativlik sifatlariga ega boʼlishi taqozo etadi. Soʼnggi yillarda yetakchi xorijiy mamlakatlarning taʼlim tizimida talaba va talabalarda kreativlik sifatlarini shakllantirish masalasiga alohida, jiddiy eʼtibor qaratilmoqda. Taʼlim tizimini boshqarish organlari har yili taʼlim muassasalarida yuqori samaradorlikka erishishga eʼtibor qaratadi. Аna shu maqsadda oʼquv dasturini ishlab chiqiladi, yangi oʼquv darsliklari yaratiladi. Bu esa ham talabalar, ham oʼqituvchilarni kasbiy oʼsishlariga yordam beradi. Olib boriladigan amaliy harakatlar talabalarda yutuqlarga erishish, olgʼa intilishga boʼlgan ehtiyojni muayyan arajada yuzaga keltiradi, ularning oʼquv-bilish qobiliyatlarini bir qadar rivojlantirishga yordam beradi. Biroq, oʼquv yilining oxirida kelib oliy taʼlim muassasalarida talabalarning fanlarni oʼzlashtirishlarida yuqori darajadagi ijobiy natijalar kuzatilmayapti. Koʼplab talabalarning taʼlim olishga nisbatan qiziqishi yoʼqolgan. Buning natijasida oʼqituvchilar ham avvalgidek zavqu shavq bilan kasbiy faoliyatni tashkil etishni oʼylashmayapti. Taʼlim tizimini boshqaruvchi organlar taʼlim olishga nisbatan xohish-istagi boʼlmagan talabalar, bu kabi taʼlim oluvchilarni oʼqitishni istamayotgan oʼqituvchilar faoliyatini oʼzgartirish borasida yangidan-yangi choratadbirlar belgilansa-da, ahvol oʼzgarishsiz qolmoqda. Buning sababi nimada? Balki darslarning avvaldan oʼylab, rejalashtirilib qoʼyilishi talabalar uchun qiziq boʼlmayotgandir, balki balki taʼlim mazmunining muayyan qolipga solinganligi talabalar uchun hech qanday stimul bermayotgandir, ragʼbat bildirmayotgandir. Oʼquv mashgʼulotlarining avvaldan rejalashtirilishidan voz kechish, talabalarda tanqidiy, kreativ tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish, ularni ijodiy fikrlash, yangi gʼoyalarni oʼylab topishga majbur qilish taʼlim olishga boʼlgan munosabatni oʼzgartirish, ularni yutuqlarga erishishga ragʼbatlantirishda asosiy omil boʼlar. Oʼquv mashgʼulotlarida yetishmayotgan omil – kreativlik sanaladi . Shaxsda kreativlik sifatlarini rivojlantirish jarayonining umumiy mohiyatini toʼlaqonli anglash uchun dastlab “kreativlik” tushunchasining maʼnoni tushunib olish talab etiladi. Ken Robinsonning fikriga koʼra, “kreativlik – oʼz qiymatiga ega original gʼoyalar majmui” (Аzzam, 2009 y.) sanaladi. Gardner esa oʼz tadqiqotlarida tushunchani shunday izohlaydi: “kreativlik – shaxs tomonidan amalga oshiriladigan amaliy harakat boʼlib, u oʼzida muayyan yangilikni aks ettirishi va maʼlum amaliy qiymatga ega boʼlishi lozim”. Emebayl (1989 y.)ning yondashuvi nuqtai nazaridan ifodalansa, kreativlik “muayyan soha boʼyicha oʼzlashtirilgan puxta bilimlar bilan birga yuqori darajada noodatiy koʼnikmalarga ham ega boʼlish” demakdir. Barcha sohalarda ishlab chiqarish bo‘lsin, madaniyat va san’at, sport, xoh ilmiy yoki pedagogik faoliyat bo‘lsin “ijodiy faoliyat” yuqori baholanadi va rag‘batlantiriladi. Chunki u faoliyat samaradorligining ortishiga olib keladi. Shuning uchun ham «ijodiy faoliyat» bilan shug‘ullanuvchi, ya’ni «ijodiy fikrlash» ko‘nikmalariga ega bo‘lgan mutaxassislar doimo yuqori baholanib kelingan. Barcha rivojlangan mamlakatlar aynan ana shu usulda ish olib boradi. Bugunga kelib esa ularning «bahosi» yanada ortmoqda. "Ijodiy fikrlash"ga yo‘naltirish, ko‘nikma berish ta’lim jarayonida amalga oshiriladi. "Ijodiy fikrlash" ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun ta’lim jarayonini tashkil etish prinsiplariga, faoliyatiga ham o‘zgartirish kiritilishi lozim. Ta’lim beruvchi har qanday pedagog, yangi innovatsion texnologiyalardan foydalangan holda har bir jarayonga kreativ yondashishi, yetkazayotgan mavzu mohiyatini singdirishi, o‘quvchida ijodiy qobiliyatini shakllantirishi lozim. Har qanday kuchli intellekt egasi bo‘lgan pedagog o‘quvchilarga «ijodiy fikrlash» usullarini, texnologiyasini o‘rgata olishi, o‘zi ham «ijodiy fikrlash» prinsiplariga va ko‘nikmalariga, ta’lim oluvchi esa "ijodiy fikrlash" usullarini o‘rganib yetkaza bera olish qobiliyatini o‘zida shakllantirishi lozim. Qobiliyat insonda bir foiz bo‘ladi. 99 foizi esa shakllantiriladi. Ana shu shakllantirish pedagogning motivatsiyasiga bog‘liq. Dunyoqarashi keng, qobiliyatli yoshlarni tarbiyalashda, bilim berishda oddiylik bilan ilmiylikni uyg‘unlashtirish lozim. Eng asosiysi pedagog ruhiy motivatsiya berib ularni qo‘llab-quvvatlashi va to‘g‘ri yo‘nalish ko‘rsatishi kerak. Buyuklikka intilishida yo‘lboshchi bo‘lishi lozim. Ta’limda ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini tarbiyalash o‘quvchilarni doimiy rivojlanayotgan va murakkab dunyoda rivojlanishga tayyorlash uchun muhim ahamiyatga ega. Ijodiy fikrlash shaxslarga muammolarga innovatsion yechimlar bilan yondashish, tanqidiy fikrlash va o‘zgacha va mazmunli usullarda o‘zini namoyon qilish imkonini beradi. Ona tili darsligidagi ijodkorlik bu ko‘nikmalarni yoshligidanoq tarbiyalashda qimmatli yondashuv hisoblanadi. O‘quv dasturiga ijodiy fikrlash mashqlari, ko‘rsatmalar va loyihalarni kiritish orqali o‘quvchilarda aqliy hujum, tahlil qilish va ona tilida samarali muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin. Bugungi jadal rivojlanayotgan dunyoda ijodiy fikrlash qobiliyati har qachongidan ham muhimroqdir. Ijodiy fikrlash odamlarga muammolarga innovatsiyalar bilan yondashish, tanqidiy fikrlash va samarali muloqot qilish imkonini beradigan hayotiy qobiliyatdir. Ta’lim haqida gap ketganda, o‘quvchilarda ijodkorlikni rivojlantirish ularni XXI asrda muvaffaqiyatga tayyorlashning kalitidir. Til o‘rganishda ijodiy fikrlashning ahamiyati yuqori. Til shunchaki muloqot vositasi emas; shuningdek, ijodkorlik va o‘zini namoyon qilish uchun vositadir. O‘quvchilar ijodiy til faoliyati bilan shug‘ullansa, ular tilni chuqurroq o‘zlashtirib, so‘z boyligini kengaytiradi, muloqot ko‘nikmalarini oshiradi. Qolaversa, ona tilida ijodiy fikrlash o‘quvchilarning o‘z fikr va g‘oyalarini yanada nozik va ta’sirchan ifodalashiga yordam beradi. Ona tili darslarida ijodkorlikni qo‘llash o‘quvchilarning til bilimlarini, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini va materialga umumiy qiziqishlarini sezilarli darajada oshirishi mumkin. O‘quvchilarni o‘z ona tilida ijodiy fikrlashga undash o‘z-o‘zini ifoda etish, muloqot qilish va muammolarni yechish uchun keng imkoniyatlar ochadi. O‘quvchilarga o‘z fikrini betakror va xayoliy usullarda ifodalash uchun vositalar va erkinlik bilan ta’minlash orqali o‘qituvchilar til bilan chuqurroq bog‘lanishni kuchaytirishi va o‘rganishga umrbod muhabbat uyg‘otishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, ona tili darslarida o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish nafaqat til ko‘nikmalarini egallash, balki o‘quvchilarni o‘z ona tilida izlanish, yangilik yaratish va samarali muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytirishdir. Ona tili darslarida o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish ularning tilni bilish va kognitiv qobiliyatlarini oshiradigan qimmatli mahoratdir. Ona tili darslarida ijodkorlikni rivojlantirish uchun bir necha strategiyalar: 1. Ochiq savollarni rag‘batlantirish: O‘quvchilarni tanqidiy fikrlash va ijodkorlikni talab qiladigan ochiq savollarni berish va ularga javob berishga undash. Bu o‘quvchilarga maqsadli tildagi ma’lumotlarni tahlil qilish va sharhlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. 2. Hikoya qilish: hikoya qilishdan o‘quvchilarning tasavvurini va ijodini jalb qilish vositasi sifatida foydalaning. O‘quvchilarni ona tilida o‘z hikoyalari, she’rlari yoki dialoglarini yaratishga undash, o‘z fikrlarini ijodiy ifodalash imkonini beradi. 3. Hamkorlikdagi loyihalarni rag‘batlantirish: muammolarni hal qilish yoki yangi narsalarni yaratish uchun o‘quvchilarning birgalikda ishlashini talab qiladigan hamkorlik loyihalarini tayinlang. Bu ijtimoiy muhitda ijodkorlikni rivojlantirish bilan birga o‘quvchilarga jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. 4. Multimedia resurslaridan foydalaning: ona tili darslariga musiqa, video va tasviriy sanʼat kabi multimedia resurslarini integratsiya qilib, ijodkorlikni ilhomlantiring va oʻquvchilar uchun turli ilhom manbalarini taqdim eting. 5. O‘z-o‘zini ifoda etish erkinligini ta’minlash: o‘quvchilarga yozma, nutq yoki badiiy loyihalar orqali maqsadli tilda o‘z fikrlarini erkin ifodalash imkoniyatini yarating. O‘quvchilarni o‘zlarining nutqini rivojlantirishlari uchun turli uslublar va janrlarni o‘rganishga undash. 6. Muammoni hal qilish ko‘nikmalarini ta’kidlang: o‘quvchilarni ona tilida ijodiy yechimlarni talab qiladigan muammolar yoki ssenariylar bilan tanishtiring.Bu o‘quvchilarga tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, shu bilan birga ularning til qobiliyatini oshiradi. Ushbu strategiyalarni amalga oshirish orqali o‘qituvchilar ona tili darslarida o‘quvchilarning ijodiy fikrlashlariga yordam berishlari mumkin, ularda tasavvur va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini tarbiyalash orqali tilni chuqurroq tushunish va qadrlashni rivojlantirishlari mumkin. 354 Zamonaviy dunyoning innovatsiyalariga moslashish, doimiy yangilanuvchi jamiyat hayotiga yosh avlodni tayyorlash va uni zamon talablariga muvofiq takomillashtirish jarayonlarida faol ishtirok etish qobiliyatini rivojlantirish oliy ta’lim muassasasi pedagogining muhim kasbiy vazifasi hisoblanadi. Kreativlik ta’lim jarayonini tashkillashtirishni o‘zida mujassamlashtirib, kreativ ta’lim jarayonini qurish, ta’lim texnologiyalaridan ijodiy salohiyatni rivojlantirish, turli uslublar, bilim va ko‘nikmalar muvozanatini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Kreativlikning mohiyati - intellekt insonning aqliy salohiyati bo‘lsa, kreativlik ana shu aqliy salohiyatni maqsadga yo‘naltirilgan tarzda erkin ishlata olish qobiliyati hisoblanadi. Kreativlik atamasi Angliya-Amerika psixologiyasida 60-yillarda paydo bo‘ldi. U individning yangi tushuncha yaratishi va yangi ko‘nikmalar hosil qilish qobiliyati, xislatini bildiradi. J. Gilford kreativlikni tavsiflaydigan qator individual qobiliyatlarni ko‘rsatadi: – fikrni maqsadga muvofiq yo‘llay olish; – o‘ziga xoslik (originallik); – qiziquvchanlik; – farazlar yaratish qobiliyati; – xayol qila olish (fantaziya). Mamlakatimizda inson, uning har tomonlama kamol topishi va farovonligi, manfaatlarini ro‘yobga chiqarish sharoitlarini yaratish, ta’lim sifati va samaradorligini yangi bosqichga olib chiqish borasidagi izchil islohotlar natijasida interfaol o‘qitish metodlari asosida talabalarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirishni keng tatbiq etish imkoniyatlari yaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “Uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, yosh avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qo‘llab-quvvatlash va ro‘yobga chiqarish” kabi ustuvor vazifalar belgilanib berilgan. Shunga muvofiq interfaol o‘qitish metodlari asosida talabalarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy fikrlashga o’rgatish Kadrlar tayyorlash milliy dasturida bayon etilgan yuqori kasbiy madaniyatli, ijodiy va ijtimoiy faol hayotda o’z o’rnini topa oladigan malakali kadrlarni shakllantirish vazifasini hal qilishga ham mos keladi. Bu tushuncha haqida gapirishdan oldin, ayrim aqliy faoliyat ko’nikmalarini ko’rib chiqaylik, lekin ularni tanqidiy fikrlash deb bo’lmaydi. Esda saqlash - eng muhim fikrlash jarayoni bo’lib, busiz o’uv jarayonini amalga oshirib bo’lmaydi, lekin u tanqidiy fikrlashdan tubdan farq qiladi. Kompyuterning xotirasi har birimiznikidan anchagina yaxshiroq, lekin esda saqlash tanqidiy fikrlashni bildirmaydi. Ko’pchilik o’qituvchilar har qanday fikrlashdan ko’ra xotirani rivojlantirishni yuqoriroq qadrlaydilar, nazorat ishlari va imtihonlarda asosan talabalar xotirasi ko’lamini tekshiradilar. Lekin tanqidiy fikrlash tarafdorlari esa aqliy faoliyatning murakkabroq turlarini nazarda tutadi. Tushunish, ayniqsa, agar o’quv materiali qiyin bo’lsa, murakkab aqliy jarayon bo’lib hisoblanadi. Masalan, talaba murakkab teoremani tushunish uchun bosh qotirmoqda. Albatta uning miyasida murakkab aqliy jarayonlar kechadi, lekin buni ham hozircha tanqidiy fikrlash deb bo’lmaydi. Biz o’zgalar fikrini tushunish ustida ishlar ekanmiz birinchi bosqichda bizning shaxsiy fikrlashimiz sust bo’ladi: bunda biz faqat bizgacha kimdir tomonidan yaratilganni idrok qilamiz xolos, tanqidiy fikrlash esa, yangi, tushunib bo’lingan g’oyalar tekshirilayotganda, baholanayotganda, rivojlantirilayotganda va qo’llanayotganda sodir bo’ladi. Dalillarni eslab qolish va g’oyalarni tushunish esa tanqidiy fikrlash uchun zarur bo’lgan dastlabki shartlar bo’lib hisoblanadi, lekin ular o’zaro yaxlitlikda ham tanqidiy fikrlashni anglatmaydilar. Jahon ta’lim tizimida 60-70 yillarda komptentlik va kreativlik tushunchasi paydo bo’lib, ta’lim tizimiga joriy etilgan. Kreativlik talaba yoshlarning ma’lum bir sohadagibilimdonli va maqsad sari qilinayotgan ijodkorligi bo’lib, bu bevosita ijodkor yoshlarni tarbiyalashdek muhim vazifani amalga oshiradi. Umuman olganda, kreativlik-bu yangi, original g’oyalarni yaratish, fikrlashning nostandart shakli, berilgan muammolarga omadli yechimlar topishdir. Talabalarning to’laqonli o’z ongi, aql zakovati, zukkoligi bilan bilim olishga va ijod qilishga kreativlik xususiyatlarini rivojlantiruvchi maqsad va vazifalarni ishlab chiqish hamda dars jarayonida unga amal qilish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Ma’lumki, fan va texnika jadal sur’atlar bilan rivojlanayotgan bugungi kunda ko’plab ilmiy bilimlar , tushuncha va tasavvurlar hajmi keskin ortib bormoqda. Bu bir tomondan, fan-texnikaning yangi soha bo’limlarining tarqqiy etishi tufayli uning differensiallashuvini ta’minlayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, fanlar orasida integratsiya jarayonini vujudga keltirmoqda. Bunday sharoitda, yuqori malakali pedagoglarga bo’lgan talablar ortib borib, barkamol avlodni asrlar davomida shakllanib kelgan umuminsoniy va milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash layoqatiga ega, fanning fundamental asoslarini, pedagogika va psixologiya metodlarini mukammal egallagan, kasbiy tayyorgarligi yuksak darajada bo’lgan hamda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini amaliyotda qo’llash ko’nikma va malakasiga ega ijodkor pedagoglarni tayyorlash talab etiladi. Talabalarning darslarda kreativ fikrlashlarini shakllantirish uchun avvalo pedagogdan kasbiy kompetentlik talab qilinadi. Shuning uchun ham pedagogik kasbiy kompetentlik har bir pedagogda mujassam bo`lishi, u orqali bo`lajak mutaxassislarga kreativ yondashuvga oid bo`lgan bilimlarni hosil bo`lishiga zamin yaratiladi.Hozirgacha pedagogik deontologiyada pedagog tomondan kreativ yondashuvni shakllangan 3 ta kata guruhga ajratish mumkin: 1. Kreativ yondashuvni funksiyalarini bilish; 2. Turli pedagogik vazifalarni qo`yish; 3. Pedagogik jarayonni bosqichlarini bilish. Kreativ yondashuv tarkibini asoslashga turli yondashuvlarning asosiy mohiyati ko`proq umumiy mahoratdan xususiy mahoratgacha bo`lgan pedagogning ko`proq izlanishlariga va ko`proq motivatsiya berishiga bog`liq .Ta’lim berishdagi zamonaviy yondashuvlarni rivojlantirish talabalarda teran fikrlashga ega bo`lishni, hamkorlikda ishlashni rivojlantirishni talab etadi. Talabada quyidagi kreativlik bo`yicha quyidagicha yondashish talab etiladi. - ko`p qirrali, murakkab vazifalarni amalga oshirishga o`rgatish; - har bir muammo xususida chuqur fikrlash va o`z bilimini oshirib borishni boshqara olish; - qarorlar qabul qilish, muammolarni hal etish bilan bir qatorda yangi kreativ fikrlar yaratishda turli xil texnologiyalardan foydalana olish. Boshlang`ich ta’limda kreativlikni rivojlantirish orqali talabalarga bilim berish natijasida ular har bir fan bo`yicha qo`yilgan malaka talablarini egallashlari, faqat o`zlari yanada ijod qilishlari talab etiladi.Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg`ularida, muayyan faoliyat turlarida namoyom bo`ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini tavsiflaydi. Kreativlik iqtidorning muhim omili sifatida ha aks etadi. Qolaversa, kreativlik zehni o`tkirlikni belgilab beradi, “talabalar e’tiborini ta’lim jarayoniga faol etishni ta’minlaydi.”Innovatsion faoliyatga aksiologik yondashuv insonning o'zini yangilik yaratish jarayoniga baxshida qilishi, uning tomonidan yaratilgan pedagogik qadriyatlar jamul-jamini anglatadi. O’qituvchining innovatsion faoliyatiga yaratuvchilik jarayoni va ijodiy faoliyat natijasi sifatida qaraladi. Bo’lajak o’qituvchilar o’zlarining kreativ fikrlash qobiliyatlarini qulay muhitda to’la namoyon qilishlari mumkin. Agar bo’lajak o’qituvchilarda muvaffaqiyatsizlikka uchrash va qo’rquv hissi mavjud bo’lsa yoki tanqidga uchrasalar bunday vaziyatda ularda kreativ fikrlash ko’nikmalarini samarali shakllantirish yoki rivojlantirish mumkin bo’lmaydi. Bo’lajak pedagoglarda kreativlikni odatga aylantirish orqaligina kreativ fikrlash ko’nikmasini muvaffaqiyatli shakllantirish mumkin. Bu jarayonda ular tomonidan mavzu mazmunining puxta anglanishi va kreativ fikrlash ko’nikmalarini baholashda qo’llaniladigan metod va vositalar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda “pedagogning roli auditoriyada kreativlik muhitini yaratishdan iborat. Vaholanki, pedagog guruhda bo’lajak o’qituvchilar o’zini erkin seza oladigan va o’z fikrlari, g’oyalari bilan bo’lisha oladigan muhit yaratishi lozim. Inson ongidayuz berayotgan jarayonlarni yanada faollashtirish uchun o’rnatilgan qonun qoidalar, standartlardan chetga chiqib, turli savollar berishda erkin harakat qilishlari kerak. ijodiy fikrlash qobiliyatlari sehridan foydalanish kerak: Ular sizga yangi istiqbollar bilan muammolarni yengishda yordam beradi, bu esa yanada samarali va innovatsion qarorlarga olib keladi. Ular ilm-fan, texnologiya, san'at yoki biznes sohalarida innovatsiyalarni boshqaradi. Bu yangi ixtirolar va yangi g‘oyalar ortida turgan vosita. Bizning tez sur'atlar bilan rivojlanayotgan dunyomizda moslashish juda muhimdir. Ijodiy fikrlash qobiliyatlari sizga ko'proq moslashishga yordam beradi, chunki ular o'zgarishlarga duch kelganda yangi g'oyalar va strategiyalarni ishlab chiqishi mumkin. Professional dunyoda ijodiy fikrlash yuqori baholanadi. Bu martaba o'sishiga olib kelishi mumkin, chunki u odamlarga ajralib turishga, murakkab muammolarni hal qilishga va tashkilotlarda innovatsiyalarni rivojlantirishga imkon beradi. Ijodkorlik tajribani boyitish, o'zini namoyon qilishni rivojlantirish va dunyoni ko'rish uchun noyob ob'ektivni taklif qilish orqali hayot sifatini oshiradi. Ijodiy fikrlashning 7 ta xususiyati qanday? Mana, ijodiy fikrlashning 7 xususiyati: Ochiq fikrlash: Ijodiy mutafakkirlar yangi g'oyalar va qarashlarni hukm qilmasdan qabul qilib, innovatsiyalar rivojlanishi mumkin bo'lgan muhitni yaratadilar. qiziquvchanlik: Ularda yangi bilim va tajribalarni o'rganishga, savol berishga va izlashga undaydigan tabiiy qiziqish bor. Tasavvur: Ijodiy mutafakkirlar jonli tasavvurga ega bo'lib, ularga odatdagidan tashqari imkoniyatlarni tasavvur qilish imkonini beradi. Tavakkalchilik: Muvaffaqiyatsizlik muvaffaqiyat sari pog'ona bo'lishi mumkinligini bilib, ular hisoblangan tavakkal qilishdan qo'rqmaydilar. Moslashuvchanligi: Ijodiy shaxslar o'zgaruvchan sharoitlarga moslashadi va kerak bo'lganda o'z strategiyalari yoki g'oyalarini o'zgartirishga tayyor. Qat'iylik: Ular o'zlarining ijodiy maqsadlariga erishish uchun qiyinchiliklar va muvaffaqiyatsizliklarni engib, qat'iyat va qat'iyatni namoyish etadilar. Hamkorlik: Ijodiy mutafakkirlar ko'pincha boshqalar bilan hamkorlik qiladilar va turli nuqtai nazarlar yanada innovatsion echimlarga olib kelishi mumkinligini tan oladilar. Ijodiy fikrlash malakasining 5 turi: 1. Divergent fikrlash Bu sizning "aqliy hujum rejimingiz". Bu muammoga turli xil g'oyalar yoki echimlarni yaratish qobiliyatidir. Tasavvur qiling-a, uni iloji boricha ko'proq ijodiy baliq ovlash uchun keng to'r tashlagan. 2. Konvergent fikrlash Bu sizning "qaror qabul qilish rejimingiz". Bu g‘oyalarni toraytirish va mantiq va tahlil orqali eng yaxshi yechimni topishdir. Bu qimmatbaho baliqni topish uchun o'sha ijodiy baliqlarni elakdan o'tkazishga o'xshaydi. 3. Yanal fikrlash Yanal fikrlash - bu muammolarga noan'anaviy burchaklardan yondashish, "qutidan tashqarida" o'ylash va kutilmagan echimlarni ko'rib chiqishdir. 4. Tizimli fikrlash Tizimli fikrlash muammolarni bir-biriga bog'langan katta tizimning bir qismi sifatida ko'rib chiqishni, turli komponentlarning bir-biriga qanday ta'sir qilishini hisobga olishni o'z ichiga oladi. 5. Vizual fikrlash Vizual fikrlash g'oyalarni vizual tarzda aks ettirish va tartibga solish uchun diagrammalar, aqliy xaritalar va eskizlardan foydalanadi, murakkab tushunchalarni yanada qulayroq qiladi va ijodkorlikni rivojlantiradi. Ijodiy qobiliyatlarning paydo boʻlishi haqida bir qancha farazlar mavjud. Birinchisiga koʻra, ijodiy qobiliyatlar aqlli odamda asta-sekin, uzoq vaqt davomida paydo boʻlgan va insoniyatdagi madaniy va demografik oʻzgarishlar, xususan, aholi sonining koʻpayishi, eng aqlli kishilarning qobiliyatlarini qoʻshish natijasida yuzaga kelgan deb ishoniladi. 2002-yilda Richard Klayn tomonidan ilgari surilgan ikkinchi gipotezaga koʻra, ijodkorlikning paydo boʻlishi spazmodik edi. Taxminan 50 ming yil oldin paydo boʻlgan. Yangicha fikrlash: XIX asrning soʻnggi choragida AQSHda paydo boʻlgan diniy oqim va metafizik tabiatdagi eʼtiqodlarni, shuningdek, tegishli amaliyotlarni taʼkidlaydi. Ijobiy fikrlashning taʼsiri, istaklarni eʼlon qilish, „tortishish qonuni“, shifolash, „hayot kuchi“ falsafasi haqida fikr almashgan diniy va ijtimoiy tashkilotlar, yozuvchilar, faylasuflar, ijodiy vizualizatsiya, shaxsiy energiya, reenkarnasyon va boshqa bir qator omillar va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Yangi davr diniy harakatining kelib chiqishidan biridir. Yangi asrni Yangi asrdan ajratib turadigan narsa bu ishtirokchilarning dindorligining pastligi (bir qator Yangi asr tendentsiyalari dinning zamonaviy shakllari boʻlsa), boshqa tomondan, nikoh va jinsiy aloqaga nisbatan anʼanaviy munosabatdir. Tarixi: Frans Anton Mesmer (1734—1815) usullariga amal qilgan Nyu-Englandlik soat ishlab chiqaruvchi Phineas Parkhurst Quimby (1802—1866) Yangi fikrlash asoschisi hisoblanadi. Quimbyning shifobaxsh kuchiga ishongan koʻplab tarafdorlari bor edi. Ular shifolash qobiliyati Mesmer ishonganidek, „hayvon magnitlanishi“ tufayli emas, balki Xudoga ishonish tufayli ekanligiga ishonch hosil qilishdi va ular Iso Masih va turli ruhiy tabiblarning amaliyotiga murojaat qilishdi. Taklif kuchi, tabibning optimizmi, bemorning turli kasalliklardan xalos boʻlishga kuchli motivatsiyasi (ularning koʻpchiligi psixologik kelib chiqishi), bemorning davolanishga boʻlgan ishonchi va tabibga ishonchi, teatrlashtirilgan shifo marosimlari. Quimby va uning izdoshlarining shifobaxsh amaliyoti turli nomlar bilan mashhur, jumladan, " Xristian ilmi ". Keyinchalik bu atama Quimbyning bemorlaridan biri Meri Beyker-Eddi tomonidan oʻzining diniy tashkilotini yaratish uchun ishlatilgan. Quimby vafotidan keyin uning shogirdlaridan biri Emma Kertis Xopkins (1849—1925)), „yangicha tafakkur“ tarafdorlarini uyushtirdi va uni milliy harakatga aylantirdi. Din, shifo va okkultizm bilan aloqa odamlarga befarq va shafqatsiz dunyoda maqsad va nazorat hissini berishi kerak edi. Hozirgi vaqtda „yangicha fikrlash“ diniy va dunyoviy versiyalarga ega. Diniy versiyada „yangi tafakkur“ tarafdorlari xudo hamma joyda mavjud, ruh voqelik hodisalarining yaxlitligida namoyon boʻladi, insonning asl tabiati ilohiydir, bu ilohiy tabiatdan ilhomlangan gʻoyalar esa ilohiydir (yaxshilik manbai, barcha kasalliklar tafakkurdan kelib chiqadi va „toʻgʻri fikrlash“ shifobaxsh taʼsirga ega) degan gʻoyalarni baham koʻradilar. Jo Vitale (1953-yilda tugʻilgan), Marcy Shaimoffni (1958-yilda tugʻilgan) yangicha fikrlashning zamonaviy izdoshlari deb hisoblash mumkin. Ushbu harakatning izdoshlaridan biri mashhur amerikalik xushovoz qoʻshiqchisi Della Rizdir. Divergent fikrlash — bu koʻplab mumkin boʻlgan yechimlarni oʻrganish orqali ijodiy gʻoyalarni yaratish uchun ishlatiladigan fikrlash jarayoni yoki usuli. Bu odatda oʻz-oʻzidan, erkin oqimli, „chiziqli boʻlmagan“ tarzda sodir boʻladi, shuning uchun koʻplab gʻoyalar paydo boʻladigan kognitiv uslubda hosil boʻladi. Qisqa vaqt ichida koʻplab mumkin boʻlgan yechimlar oʻrganiladi va kutilmagan aloqalar chiziladi. Divergent fikrlashdan soʻng, gʻoyalar va maʼlumotlar konvergent fikrlash yordamida tashkil etiladi va tuziladi, bu bitta yechimga erishish uchun maʼlum bir mantiqiy qadamlar toʻplamini kuzatib boradi, baʼzi hollarda bu „toʻgʻri“ yechim boʻladi. Psixolog Guilford birinchi marta 1956-yilda konvergent fikrlash va divergent fikrlash atamalarini kiritgan Ijodiy tafakkur yaratish qobiliyatiga ega bo‘lgan bilim jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Bu haqiqat yangi bo‘lgan yoki fikrlash orqali qolganlardan farq qiladigan elementlarning rivojlanishiga turtki beradi. Shunday qilib, ijodiy fikrlash o‘ziga xosligi, egiluvchanligi va ravonligi bilan ajralib turadigan bilimlarni egallash deb ta’riflanishi mumkin. Bu bugungi kunda eng qimmatli kognitiv strategiyalardan biri hisoblanadi, chunki bu muammolarni yangicha shakllantirish, tuzish va hal qilishga imkon beradi. Ushbu turdagi fikrlashni rivojlantirish oson emas, shuning uchun unga erishishga imkon beradigan ba’zi texnikalar mavjud. Eng muhimi, morfologik tahlil, o‘xshashliklar, jonlantirilgan g‘oyalar, rang ilhomi, hamdardlik, 635 usuli va Skamper texnikasi.

Muallif

Shox ProductionTasdiqlangan muallif

Hujjatlari

362

Sotilgan

198